İlk matryoşka kuklaları necə yaranıb?- ARAŞDIRMA

İlk matryoşka kuklaları 1890-cı illərdə hazırlanıb. O zaman Rusiyada "rus üslubu" adlanan üslub məşhurlaşmışdı. Qab-qacaq, məişət və daxili əşyalar qədim rus məhsulları kimi stilizə edilmişdi. Hətta Moskva və Sankt-Peterburqda qədim zərgərlik məmulatları, paltar və oyuncaqları yenidən quran emalatxanalar açılmışdı.

Tacir Savva Mamontov da belə bir müəssisə yaratmışdı. Sonra Moskvadakı Leontievski zolağında malikanəsində "Uşaq Təhsili" mağazasını açdı. Onun işçiləri müxtəlif əyalətlərdən xalq geyimlərində taxta gəlinciklər düzəldib satırdılar. Burada ilk matryoşkanın yaradıcısı Sergey Malyutin işləyirdi.

Əfsanəvi oyuncağın ideyasının necə meydana gəldiyinə dair bir neçə versiya var. Onlardan birinin dediyinə görə, rəssamın matryoşkasının yaradılmasına Savva Mamontovun həyat yoldaşı Yelizaveta ilham verib. 19-cu əsrin sonunda o, Yaponiyaya səfəri zamanı bir-birin içində xeyli kukla gətirmişdi. Onlar yapon tanrıları Şiçifukujin (yeddi xoşbəxtlik tanrısı) təsvir edirdilər. İçərisində boş yer olan, başqa kuklaların qoyulduğu oyuncaqlar digər Şərq ölkələrində – Hindistan və Çində qədim zamanlardan mövcud idi.

Başqa bir nəzəriyyəyə görə, Malyuti n Rusiya imperiyasının müxtəlif əyalətlərindən olan sənətkarların məmulatlarının saxlanıldığı Əl Sənəti Muzeyində yuva quran kuklaya bənzər oyuncaqlar tapıb.

Nəticədə, Malyutinin eskizinə görə, tornaçı Vasili Zvezdoçkin ağacdan bir kukla oymuşdu, onun içərisində daha yeddi fiqur var idi. Onların ən böyüyün üzərində əlində qara xoruz olan bir qız təsviri var idi. Digər kuklalar arasında çörəkli bir qız, qardaş və bacı, qundaqlı bir körpə var idi. Fiqurları "Uşaq tərbiyəsi"nin adları məlum olmayan rəssamları çəkib. Hazır oyuncağı matryoşka adlandırmaq qərarına gəldilər. 19-cu əsrin sonlarında Rusiyada Matryona adı məşhur idi, latınca "ailə anası" deməkdir.

1900-cü ildə matryoşka Parisdəki Ümumdünya Sərgisində nümayiş etdirildi və burada oyuncaq bürünc medala layiq görüldü. Bundan sonra Rusiyada yuva kuklaları məşhurlaşdı. Onlar yalnız "Uşaq Təhsili" mağazasında deyil, həm də Sergiev Posaddakı sənətkarlıq emalatxanalarında hazırlanmışdı. Zamanla orada digər əşyalar oyulmağa başladı, hissələri bir-birinə qoyuldu. Məsələn, taxta Pasxa yumurtaları hazırlandı. Onlar həmçinin qədim rus sənəti kimi stilizə olunmuş divar rəsmləri ilə bəzədilmişdi.

Sergiev Posadda yuva kuklalarının hazırlanması texnologiyası təkmilləşdirilib. Kuklalar üçün materialı diqqətlə seçmək lazımdır. Çox vaxt sənətkarlar cökədən heykəlciklər düzəldirdilər. Çünki bu ağac həm yumşaq, həm də qurutma zamanı güclü çatlar vermirdi. Hər bir sənət parçası bir neçə dəfə işlənir, laklanır və cilalanırdı. Sonra onlar rənglənib və ya relyeflə bəzədilirdi.

20-ci əsrin əvvəllərində yuva quran kuklalar bir neçə dəfə xarici sərgilərdə nümayiş olundu. Onlar Almaniya, Yunanıstan və Türkiyədə keçirilən yarmarkalarda təqdim etdirilərək Londondakı əl işləri bazarına gətirilib. Oyuncaq o qədər populyarlaşdı ki, 1911-ci ildə Leypsiqdə, hətta Yaponiyada hazırlanmış rus tipli yuva kuklalarının nüsxələrini satmağa başladılar. Onlar orijinaldan üz cizgiləri və lakın olmaması ilə seçilirdilər.

Rusiyada o vaxta qədər qızları təsvir edən ənənəvi yuva kuklaları yaratmağa başladılar. Toy, yubiley və digər şənliklər üçün sifarişlə xüsusi oyuncaqlar hazırlanırdı. 1909-cu ildə Nikolay Qoqolun anadan olmasının yüzilliyində yazıçının əsərləri – "Taras Bulba" hekayəsi və "Hökumət müfəttişi" pyesi əsasında bir sıra yuva kuklaları yaratdılar. Və 1912-ci ildə, 1812-ci il Vətən Müharibəsinin ildönümündə Napoleon və Kutuzov kuklaları istehsal edildi.

Matryoşka istehsalı Rusiyanın digər bölgələrindən olan ustalar tərəfindən də mənimsənilirdi. Oyuncaqlar Semenov şəhərində, Merinovo kəndində, Nijni Novqorod vilayətinin Polxov-Maydan kəndində hazırlanırdı. Bu kuklalar rəngləmə texnikası ilə seçilirdi. Nijni Novqorod sənətkarları anilin boyalarından və lak əvəzinə nişasta astarından istifadə etdilər. Vyatkada (indiki Kirov) yuva kuklaları təkcə rənglənmirdi, həm də kuklaların saçlarını və ya paltarlarını təsvir edən saman aplikasiyası ilə bəzədilirdi.

Sovet dövründə də matryoşkalar istehsalını dayandırmadı. 1918-ci ildə Moskvada oyuncaq muzeyi yaradıldı. Burada bu kuklaların istehsalı üçün bir emalatxana açıldı. Tezliklə muzey indi yerləşdiyi Sergiev Posada (Sovet dövründə – Zaqorsk) köçdü. 1959-cu ildə Zaqorsk Elmi və Eksperimental Oyuncaq İnstitutunda 42 yerlik yuva kuklası yaradılmışdı. Hər heykəl sovet hakimiyyətinin bir ilini simvolizə edirdi.

SSRİ-də yuva kuklalarının istehsalı demək olar ki, bütün ölkədə quruldu. Hər bölgədə oyuncaqlar rəngləmə texnikası və süjetləri ilə fərqlənirdi. M Məsələn, Ufada milli geyimdə yuva quran gəlinciklər və milli eposun qəhrəmanlarını təsvir edən gəlinciklər məşhur idi.

İndi Rusiyanın bir çox bölgələrində yuva kuklaları hazırlanmağa davam edir. Və bu oyuncağın muzeyləri Moskva, Nijni Novqorod, Sergiev Posad və digər şəhərlərdə açıqdır.

Telegramda izləyin