Süni intellekt işimizi əlimizdən alacaq, yoxsa işimizi dəyişəcək?

Bir vaxtlar kompüterlərin ofislərə daxil olması da narahatlıq doğururdu. İnsanlar düşünürdülər ki, görəsən, bu texnologiya onların işini əllərindən alacaqmı? Ardınca internet, elektron hökumət, onlayn bankçılıq və müxtəlif avtomatlaşdırılmış sistemlər həyatımıza daxil oldu. İndi isə gündəmin əsas mövzularından biri süni intellektdir. Texnologiyanın hər yeni mərhələsində eyni sual yenidən aktuallaşır: əgər maşın insanın gördüyü işi yerinə yetirə bilirsə, gələcəkdə insan əməyinə nə dərəcədə ehtiyac qalacaq?
Əslində, məsələ göründüyü qədər sadə deyil. Süni intellektin yayılması yalnız bəzi iş yerlərinin azalması ehtimalı ilə məhdudlaşmır. Bu proses, eyni zamanda, mövcud peşələrin məzmununu dəyişir, yeni bacarıqlara ehtiyac yaradır və əmək bazarında rəqabətin qaydalarını yenidən formalaşdırır. Beynəlxalq Əmək Təşkilatının qiymətləndirmələrinə görə, dünyada hər dörd işçidən biri generativ süni intellektin müəyyən dərəcədə təsir göstərə biləcəyi peşələrdə çalışır. Bununla belə, bir çox hallarda əsas dəyişiklik peşənin tamamilə yox olması deyil, həmin peşə çərçivəsində yerinə yetirilən tapşırıqların yenidən bölüşdürülməsidir.
Bu dəyişikliklər Azərbaycandan da yan keçmir. Hələ süni intellekt gündəlik müzakirələrin əsas mövzusuna çevrilməmişdən əvvəl ölkəmizdə əmək münasibətləri və xidmət sahələri rəqəmsallaşmağa başlamışdı. Elektron vergi xidmətləri, onlayn bank əməliyyatları, rəqəmsal sənəd dövriyyəsi, elektron hökumət platformaları və məsafədən göstərilən xidmətlər insanların iş vərdişlərini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Süni intellekt isə artıq başlanmış bu prosesin yeni və daha geniş imkanlar yaradan mərhələsidir.
Məsələn, əvvəllər bir neçə saat vaxt aparan hesabatların hazırlanması, məktubların yazılması, təqdimatların tərtib edilməsi və məlumatların ilkin təhlili indi süni intellekt alətlərinin köməyi ilə daha qısa müddətdə həyata keçirilə bilər. Mühasib məlumatların təsnifatını avtomatlaşdıra, marketoloq reklam mətnlərinin müxtəlif variantlarını hazırlaya, jurnalist böyük informasiya kütləsini ilkin mərhələdə təhlil edə, müəllim isə dərs materiallarının hazırlanmasında yeni texnologiyalardan yararlana bilər.
Lakin burada vacib bir məqam var: süni intellektin işi sürətləndirməsi həmin işin keyfiyyətinə avtomatik zəmanət vermir. Hazırlanan məlumatın düzgünlüyü yoxlanılmalı, nəticələr təhlil edilməli və son qərar məsuliyyətlə verilməlidir. Başqa sözlə, texnologiya insanın imkanlarını genişləndirə bilər, amma peşəkar yanaşmanın, təcrübənin və məsuliyyətin əhəmiyyətini aradan qaldırmır.
Azərbaycan əmək bazarı üçün əsas çağırışlardan biri də məhz bu nöqtədə ortaya çıxır: süni intellektdən səmərəli istifadə edənlərlə yeni texnologiyalara uyğunlaşmaqda çətinlik çəkənlər arasında fərq arta bilər. Eyni vəzifədə çalışan iki əməkdaşdan biri süni intellekt vasitəsilə bir neçə saatlıq işi daha qısa müddətdə yerinə yetirirsə, digəri isə bütün prosesləri əvvəlki üsullarla həyata keçirirsə, onların məhsuldarlığı və rəqabət imkanları arasında fərq yaranması mümkündür.
Bu fərq yalnız iri şirkətlərdə hiss olunmayacaq. Kiçik sahibkarlar, fərdi sahibkarlar, reklam mütəxəssisləri, tərcüməçilər, proqramçılar, dizaynerlər, müəllimlər və sosial şəbəkələr vasitəsilə satış həyata keçirən şəxslər də süni intellektin imkanlarından istifadə edə bilərlər. Belə alətlər bəzi tapşırıqların yerinə yetirilməsini asanlaşdırır, vaxt və resurslara qənaət etməyə kömək edir. Xüsusilə məhdud maliyyə imkanları ilə fəaliyyət göstərən kiçik bizneslər üçün bu, əlavə üstünlüklər yarada bilər.
Digər tərəfdən, əvvəllər xüsusi mütəxəssis və ya uzun iş saatları tələb edən bəzi sadə tapşırıqların avtomatlaşdırılması müəyyən peşələrdə ənənəvi xidmətlərə tələbatı azalda bilər. Bu isə əmək bazarında dəyişikliklərə, bəzi işçilərin yeni bacarıqlar qazanmaq zərurəti ilə üzləşməsinə və peşəkar inkişafın daha böyük əhəmiyyət kəsb etməsinə gətirib çıxara bilər.
Media sahəsi bu dəyişikliklərin aydın müşahidə olunduğu istiqamətlərdən biridir. Süni intellekt vasitəsilə xəbər mətnlərinin ilkin variantını hazırlamaq, başlıq nümunələri yaratmaq, böyük həcmli materialları xülasələşdirmək, statistik məlumatları müqayisə etmək və mətnləri redaktə etmək mümkündür. Ancaq jurnalistikanın mahiyyəti yalnız mətn hazırlamaqdan ibarət deyil. Məlumatın həqiqiliyini yoxlamaq, mənbələrin etibarlılığını qiymətləndirmək, hadisələrin mahiyyətini anlamaq və ictimai məsuliyyət daşıyan qərarlar vermək peşəkar jurnalistin əsas vəzifələri olaraq qalır.
Süni intellektin təqdim etdiyi məlumat yanlış, natamam və ya kontekstdən kənar ola bilər. Buna görə də texnologiyanın media sahəsində tətbiqi jurnalistin məsuliyyətini aradan qaldırmır. Əksinə, informasiya istehsalının sürətləndiyi bir dövrdə faktların yoxlanılması və etibarlı məlumatın seçilməsi daha da vacib olur.
Təhsil sahəsində də oxşar dəyişikliklər gözlənilir. Şagird və tələbələrin referat, esse və təqdimat hazırlamaq üçün süni intellektdən istifadə etməsi müəllimlərin qarşısında yeni suallar yaradır. Artıq əsas məsələ yalnız tapşırığın kim tərəfindən yazılması deyil, şagirdin mövzunu nə dərəcədə anlaması, məlumatı necə təhlil etməsi və öz nəticələrini hansı əsaslarla formalaşdırmasıdır.
Bu baxımdan təhsil sistemi də yeni reallıqlara uyğunlaşmalıdır. Əzbərçiliyə və hazır məlumatların təkrarına əsaslanan yanaşmaların əvəzinə tənqidi düşüncə, araşdırma, müqayisə, müstəqil fikir yürütmə və problem həll etmə bacarıqları daha çox ön plana çıxmalıdır. Süni intellektdən düzgün istifadə etməyi öyrətmək də müasir təhsilin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilməlidir.
Bununla yanaşı, süni intellektin yaratdığı imkanlardan hamının eyni dərəcədə yararlana bilməsi məsələsi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Texnologiyadan istifadə etmək üçün yalnız kompüter və internetə çıxış kifayət etmir. Rəqəmsal savadlılıq, xarici dil bilikləri, məlumatı təhlil etmək, yanlış informasiyanı müəyyənləşdirmək və yeni vasitələrə uyğunlaşmaq bacarığı da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu imkanlar arasında fərq böyüdükcə əmək bazarında mövcud bərabərsizliklərin dərinləşməsi riski də yarana bilər.
Deməli, Azərbaycanın qarşısında duran vəzifələrdən biri insan kapitalının inkişafına daha çox diqqət yetirməkdir. İşçilərin yenidən hazırlanması, peşə bacarıqlarının artırılması, rəqəmsal təhsilin genişləndirilməsi və ömürboyu öyrənmə imkanlarının yaradılması əmək bazarının dəyişikliklərə uyğunlaşmasına kömək edə bilər. Çünki texnologiyaya investisiya qoymaq qədər, ondan düzgün istifadə etməyi bacaran insan yetişdirmək də vacibdir.
Dövlət sektoru üçün də süni intellekt yeni imkanlar açır. Vətəndaş müraciətlərinin ilkin təsnifatı, böyük məlumat bazalarının təhlili, inzibati proseslərin sürətləndirilməsi və dövlət xidmətlərinin daha əlçatan olması bu texnologiyanın tətbiq edilə biləcəyi istiqamətlərdəndir. Bununla belə, belə sistemlərin istifadəsi zamanı insan nəzarəti, məlumatların təhlükəsizliyi, şəxsi həyatın toxunulmazlığı və qərarların şəffaflığı təmin edilməlidir. Xüsusilə vətəndaşların hüquqlarına təsir edən qərarlarda avtomatlaşdırılmış sistemlərin nəticələri məsuliyyətli şəkildə qiymətləndirilməlidir.
Görünən odur ki, süni intellekt bəzi peşələri tamamilə aradan qaldırmaqdan əvvəl onların daxilindəki vəzifə və məsuliyyət bölgüsünü dəyişə bilər. Jurnalistin işi yalnız mətn yazmaqdan daha çox məlumatı yoxlamağa və təhlil etməyə, müəllimin fəaliyyəti hazır bilikləri çatdırmaqdan əlavə şagirdin müstəqil düşünməsini inkişaf etdirməyə, mühasibin işi isə yalnız hesablamalar aparmaqdan maliyyə məlumatlarını şərh etməyə və qərarverməyə dəstək göstərməyə doğru genişlənə bilər.
Bu dəyişikliklər hər bir peşənin eyni şəkildə inkişaf edəcəyi anlamına gəlmir. Bəzi sahələrdə avtomatlaşdırma daha sürətli, digərlərində isə daha məhdud ola bilər. Nəticəyə texnologiyanın imkanları ilə yanaşı, işin xarakteri, hüquqi tələblər, iqtisadi şərait və insan amili də təsir göstərəcək.
Beləliklə, qarşıdakı illərdə əsas sual yalnız "Süni intellekt mənim işimi əlimdən alacaqmı?" olmayacaq. Daha vacib sual budur: "Mən dəyişən əmək bazarında öz bilik və bacarıqlarımı necə inkişaf etdirəcəyəm?"
Süni intellekt artıq uzaq gələcəyin texnologiyası deyil. O, gündəlik istifadə etdiyimiz rəqəmsal xidmətlərdən tutmuş iş proseslərinə və təhsil mühitinə qədər müxtəlif sahələrdə tətbiq olunur. İndi əsas məsələ bu dəyişiklikləri dayandırmağa çalışmaq deyil, onların yaratdığı imkanlardan səmərəli istifadə etmək, mümkün riskləri azaltmaq və insanları yeni reallıqlara hazırlamaqdır.
Çünki gələcəyin əmək bazarında rəqabət yalnız insanla maşın arasında getməyəcək. Əsas fərq texnologiyanı məqsədəuyğun şəkildə tətbiq edən, nəticələri düzgün qiymətləndirən və daim öyrənməyə hazır olan insanlarla dəyişikliklərə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkənlər arasında yarana bilər.
Süni intellekt dövründə insanın əsas üstünlüyü texnologiya ilə rəqabət aparmaq deyil, ondan düzgün istifadə etməyi bacarmaq olacaq.

Telegramda izləyin