Qanunun aliliyi və məktəbin missiyası: mübahisədən hüquqi həllə

Hər bir cəmiyyətdə dini inanc məsələsi həssas mövzulardan biridir. Bu həssaslıq uşaqlara, müəllimlərə və məktəb mühitinə aid olduqda məsələ daha da böyük əhəmiyyət kəsb edir. Çünki söhbət təkcə geyimdən, baş örtüyündən və ya şəxsi seçimdən getmir. Eyni zamanda dövlətin dünyəvi xarakteri, təhsilin mahiyyəti, qanunların hamıya bərabər tətbiqi və gələcək nəslin hansı dəyərlər əsasında yetişdirilməsi kimi fundamental məsələlər gündəmə gəlir.
Azərbaycanda hicabla bağlı müzakirələrin genişlənməsi də bu məsələləri yenidən ictimai müzakirəyə çıxarıb. Bir tərəfdə dini inancları və ənənələri əsas gətirənlər, digər tərəfdə isə vahid məktəbli forması və dünyəvi təhsil prinsiplərinin qorunmasını vacib hesab edənlər dayanır. Müzakirələr genişləndikcə müəllimlər, valideynlər və şagirdlər də bu prosesin iştirakçılarına çevrilirlər.

Belə həssas məsələlərə münasibətdə emosiyalardan daha çox hüquqi prinsiplərə, qarşılıqlı hörmətə və dövlətçilik maraqlarına əsaslanmaq vacibdir. Dövlətin mövqeyi dini inanclara qarşı düşmənçilik üzərində qurulmamalı, eyni zamanda fərdi dini tələblər ümumi qanuni qaydaların əvəzinə keçməməlidir. Dünyəvi dövlətin mahiyyəti dini inancları sıxışdırmaq deyil, dövlət idarəçiliyinin və ictimai institutların hər hansı dini məcburiyyətdən asılı olmamasını təmin etməkdir.
Məktəb bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyan ictimai məkandır. Burada uşaqlara yalnız riyaziyyat, fizika, tarix və dil kimi fənlər tədris edilmir. Onlar həmçinin qanuna hörmət etməyi, başqalarının hüquqlarını tanımağı, birgəyaşayış qaydalarına əməl etməyi və vətəndaş məsuliyyətini öyrənirlər. Məktəbin başlıca vəzifəsi şagirdlərə keyfiyyətli təhsil vermək, onların müstəqil düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirmək və gələcək həyata hazırlamaqdır.

Bu baxımdan vahid məktəbli forması yalnız zahiri görünüşlə bağlı tələb deyil. O, şagirdlər arasında sosial fərqlərin qabardılmasının qarşısını almağa, məktəbdə nizam-intizamı qorumağa və təhsil prosesində ortaq qaydaların tətbiqinə kömək edə bilər. Vahid geyim bütün uşaqların eyni düşünməli olduğu anlamına gəlmir. Müxtəlif ailələrdən və fərqli dünyagörüşlərindən gələn şagirdlərin şəxsi inancları və maraqları fərqli ola bilər. Əsas məsələ bu fərqlərin qarşılıqlı hörmət çərçivəsində qəbul edilməsi və məktəbin ümumi qaydalarının ardıcıl tətbiqidir.

Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində dövlət ümumi təhsil müəssisələrində geyimlə bağlı tələblərin hüquqi əsasları müəyyənləşdirilib. 2026-cı il iyulun 7-də "Ümumi təhsil haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununa edilən dəyişikliklə millilik və dünyəvilik ümumi təhsilin prinsipləri sırasına daxil edilib, dövlət məktəblərində təhsilalanların və təhsilverənlərin geyim tələblərinə riayət etməsi qanunvericilikdə təsbit olunub. Həmin dəyişikliklə valideynlərin də övladlarının geyim forması ilə bağlı tələblərə əməl etməsini təmin etmək vəzifəsi müəyyənləşdirilib.
Sentyabrın 21-də məktəblilərin geyim formalarına dair qaydalara dəyişiklik edilib, oktyabrın 6-da isə dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilverənlərin geyimi ilə bağlı ayrıca tələblər təsdiqlənib. Beləliklə, məktəblərdə geyim məsələsinin hüquqi çərçivəsi həm şagirdlər, həm də müəllimlər baxımından daha dəqiq müəyyənləşdirilib.
Bununla belə, konkret geyim elementinin mövcud qaydaların tələblərinə uyğunluğunu qiymətləndirərkən müvafiq normativ sənədlərin dəqiq mətninə və tətbiq mexanizminə əsaslanmaq lazımdır. Hüquqi nəticələr fərziyyələrə və ictimai müzakirələrə deyil, qüvvədə olan normalara söykənməlidir. Qanunun aliliyi yalnız vətəndaşların müəyyən edilmiş qaydalara əməl etməsini deyil, dövlət qurumlarının da həmin qaydaları aydın, ardıcıl və ayrı-seçkiliyə yol vermədən tətbiq etməsini tələb edir.

Müəllimlərin geyimi məsələsi də bu ümumi yanaşmanın mühüm hissəsidir. Müəllim yalnız bilik ötürən şəxs deyil, eyni zamanda davranışı, məsuliyyəti və peşəkar münasibəti ilə şagirdlərə nümunə göstərən pedaqoqdur. Buna görə dövlət məktəblərində müəllimlər üçün müəyyən edilən geyim tələbləri təhsil mühitinin təşkilində əhəmiyyətli yer tutur.
Müəllimin şəxsi dini inancı onun fərdi hüquqları ilə bağlı məsələdir. Bununla yanaşı, dövlət məktəbində peşə fəaliyyətini həyata keçirərkən müəyyən edilmiş qanuni tələblərə riayət etmək də onun vəzifəsidir. Bu iki məsələni bir-birinə qarşı qoymadan, qanunvericiliyin tələbləri və insan hüquqlarına hörmət əsasında qiymətləndirmək lazımdır. Heç bir müəllimə dini inancına görə təzyiq göstərilməməli, eyni zamanda geyim qaydalarının tətbiqində fərdi münasibətlərə əsaslanan istisnalara yol verilməməlidir. Mübahisəli hallar sosial şəbəkələrin təsiri ilə deyil, hüquqi prosedurlar və əmək münasibətlərini tənzimləyən normalar əsasında həll olunmalıdır.
Məsələnin ən həssas tərəfi isə şagirdlərlə bağlıdır. Müəllim əmək funksiyasını yerinə yetirən şəxs, şagird isə təhsil hüququndan istifadə edən yetkinlik yaşına çatmamış vətəndaşdır. Buna görə onların hüquqi vəziyyətini eyniləşdirmək düzgün olmazdı. Şagirdin geyimi ilə bağlı yaranan fikir ayrılığı onun təhsildən kənarda qalmasına, təhqir edilməsinə, sinif yoldaşlarından təcrid olunmasına və ya ayrı-seçkiliyə məruz qalmasına səbəb olmamalıdır.
Qayda pozuntusu ehtimalı olduqda məktəb rəhbərliyi məsələni müəyyən edilmiş prosedurlara uyğun araşdırmalı, valideynlərlə əlaqə saxlamalı və tələblərin hüquqi əsasını izah etməlidir. Uşağın ləyaqətinin qorunması, onun təhsil hüququnun təmin edilməsi və məktəbdə təhlükəsiz mühitin saxlanılması əsas prioritetlərdən olmalıdır. Digər tərəfdən, valideynlərin dini inancları və şəxsi mövqeləri də dövlət məktəblərində müəyyən edilmiş ümumi qaydaların birtərəfli qaydada dəyişdirilməsi üçün əsas sayıla bilməz. Dövlətin vəzifəsi həm qanuni tələblərin icrasını təmin etmək, həm də uşaqların hüquqlarını qorumaqdır.
Azərbaycanda dini ənənələr və milli-mənəvi dəyərlər cəmiyyətin həyatında mühüm yer tutur. İnsanların dini inanclarına hörmətlə yanaşılması ictimai həmrəyliyin qorunması baxımından vacibdir. Lakin dini inanclara hörmətlə dövlət məktəbinin dünyəvi xarakterinin qorunması arasında mütləq ziddiyyət yoxdur. Dünyəvilik dövlətin hər hansı dini dünyagörüşünü bütün vətəndaşlar üçün məcburi norma kimi qəbul etməməsi və təhsil prosesinin dini təbliğat üzərində qurulmaması deməkdir. Eyni zamanda bu prinsip insanların dini mənsubiyyətinə görə alçaldılmasına və ya hüquqlarının məhdudlaşdırılmasına bəraət qazandırmır.
Məsələnin "dindarlar və dünyəvilər" qarşıdurması kimi təqdim edilməsi cəmiyyətdə lazımsız qütbləşməyə səbəb ola bilər. Halbuki mübahisələrin hüquqi çərçivədə, qarşılıqlı hörmət və obyektiv yanaşma əsasında həlli həm dini inanclara hörmətin, həm də dünyəvi təhsil prinsiplərinin qorunmasına xidmət edir. Dövlətin müəyyən etdiyi qaydalar aydın olmalı, vətəndaşlar həmin qaydaların hüquqi əsaslarını bilməli, fikir ayrılıqlarının həlli üçün qanuni vasitələrdən istifadə etməlidirlər.
Dövlətin nüfuzu yalnız qanunların qəbul edilməsi ilə deyil, onların necə tətbiq olunması ilə də ölçülür. Məktəbli formasına dair tələblər şagirdlərə, valideynlərə və müəllimlərə aydın şəkildə izah edilməli, eyni hallar üzrə vahid yanaşma təmin olunmalıdır. Məktəb rəhbərliyinin qərarları hüquqi əsaslara söykənməli, ictimai müzakirələr zamanı isə rəsmi qurumlar dəqiq məlumat verməli və yanlış məlumatların yayılmasının qarşısını almalıdır.
Dövlətçilik qanunun aliliyini qorumaqla yanaşı, insan ləyaqətinə hörmət göstərmək, ictimai sabitliyi təmin etmək və vətəndaşlar arasında etimadı möhkəmləndirmək bacarığıdır. Şəxsi inanclar qanunla müəyyən edilmiş ümumi qaydaları əvəz etmədiyi kimi, qanunun tətbiqi də insan hüquqlarının və ləyaqətinin nəzərə alınmasını istisna etmir.
Məktəb mübahisələrin dərinləşdiyi deyil, gələcəyin qurulduğu məkan olmalıdır. Burada əsas məqsəd uşaqların dini baxışlarını mühakimə etmək deyil, onların savadlı, müstəqil düşünən, qanuna hörmət edən və məsuliyyətli vətəndaşlar kimi yetişməsini təmin etməkdir. Bu məqsədə çatmaq üçün dövlət qurumlarının hüquqi aydınlığı, məktəb rəhbərlərinin peşəkarlığı, müəllimlərin məsuliyyəti və valideynlərin əməkdaşlığı mühüm rol oynayır.
Nəticə etibarilə, dövlət məktəblərində dünyəvi təhsil prinsipinin və vahid geyim qaydalarının qorunması qanunvericiliyin tələbləri çərçivəsində həyata keçirilməlidir. Bu prosesdə müəllimlərin peşə məsuliyyəti, valideynlərin hüquq və vəzifələri, şagirdlərin təhsil hüququ və insan ləyaqətinə hörmət birlikdə nəzərə alınmalıdır. Çünki sağlam təhsil mühiti yalnız qaydaların mövcudluğu ilə deyil, onların ədalətli tətbiqi, qarşılıqlı hörmət və hüquqi məsuliyyətlə formalaşır.

ŞƏMSİ QOCA

Telegramda izləyin