Azərbaycanda qiymətlər niyə hər il artır? - Bahalaşmanın əsas səbəbləri

"Azərbaycanda qiymətlərin hər il müəyyən qədər artmasının əsas səbəblərindən biri iqtisadiyyatda gedən inflyasiya prosesidir. Qiymətlərin davamlı yüksəlməsi təkcə bir məhsulun və ya sahənin problemi deyil. Ərzaqdan xidmətlərə, tikintidən nəqliyyata qədər müxtəlif istiqamətlərdə qiymət artımının arxasında həm daxili, həm də xarici amillər dayanır. Lakin burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, bütün qiymət artımlarının səbəbi eyni deyil və hər bir bahalaşmanı "süni qiymət artımı" kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli bildirib.

O, qeyd edib ki, əsas səbəblərdən biri istehsal və xidmət xərclərinin zamanla artmasıdır. Əməkhaqqı, enerji, yanacaq, logistika, icarə, xammal, avadanlıq və maliyyələşmə xərcləri yüksəldikcə sahibkar məhsul və ya xidmətin qiymətini artırmaq məcburiyyətində qala bilər. Məsələn, kənd təsərrüfatında gübrə, yem, yanacaq, texnika və suvarma xərcləri artırsa, bunun son nəticədə ərzaq qiymətlərinə təsir göstərməsi təbiidir. Eyni proses sənaye və xidmət sektorlarında da müşahidə olunur:

"İkinci mühüm amil Azərbaycanın bir sıra məhsullar üzrə idxaldan asılı olmasıdır. Ölkəyə gətirilən xammalın, ərzağın, avadanlığın və digər məhsulların dünya bazarındakı qiyməti yüksəldikdə daxili bazarda da qiymət təzyiqi yaranır. Burada təkcə məhsulun qiyməti deyil, onun daşınması, sığortası, gömrük və digər logistika xərcləri də nəzərə alınmalıdır. Dünya enerji və ərzaq bazarlarında baş verən dəyişikliklər buna görə Azərbaycanda da hiss olunur. Məsələn, neftin bahalaşması ölkənin gəlirlərini artıra bilsə də, idxal olunan məhsulların qiymətindəki yüksəliş əhalinin xərclərinin artmasına səbəb ola bilər.

Digər tərəfdən, daxili tələbin artması da qiymətlərə təsir göstərə bilər. Əhalinin gəlirləri və istehlak imkanları genişlənərkən bazarda məhsul və xidmət təklifi eyni sürətlə artmırsa, tələb təklifi üstələyir və qiymətlər yüksəlir. Buna görə iqtisadi artımın özü də müəyyən inflyasiya təzyiqi yarada bilər.

Xidmət sektorunda vəziyyət bir qədər fərqlidir. Restoran, təmir, təhsil, tibbi xidmət, nəqliyyat və digər sahələrdə əsas xərclərdən biri əməkhaqqıdır. İşçilərin gəlirləri və digər əməliyyat xərcləri artdıqca xidmətlərin qiymətində də yüksəliş baş verə bilər. Bu səbəbdən xidmət sektorunda qiymət artımı bəzən birbaşa artan xərclərlə bağlı olur.

Azərbaycanda qiymət artımına təsir edən digər amil bazarın strukturudur. Bəzi məhsul və xidmətlər üzrə rəqabət kifayət qədər güclü olmadıqda ayrı-ayrı şirkətlərin qiymət formalaşdırmaq imkanları artır. Bazarda bir neçə böyük iştirakçının üstün mövqeyə malik olması və ya müəyyən məhsulların məhdud sayda təchizatçıdan asılılığı qiymətlərin daha sürətlə yüksəlməsinə şərait yarada bilər.

Burada süni bahalaşma məsələsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bəzi hallarda xərclərin artması qiymətin yüksəlməsini əsaslandırsa da, məhsulun maya dəyərində ciddi dəyişiklik olmadığı halda qiymətin əhəmiyyətli dərəcədə artırılması da mümkündür. Xüsusilə bazarda məlumatın qeyri-bərabər olması belə hallara şərait yarada bilər. Məsələn, dünya bazarında müəyyən məhsulun qiyməti cüzi artdıqda bəzi satıcılar bunu əsas gətirərək daha böyük qiymət artımına gedə bilərlər. Buna görə rəqabətin gücləndirilməsi və antiinhisar nəzarətinin effektiv təşkili vacibdir.

Qiymətlərin hər il müəyyən qədər artması, müəyyən həddə qədər, iqtisadiyyat üçün qeyri-adi hadisə deyil. Dünyanın əksər ölkələrində mərkəzi banklar sıfır inflyasiyanı deyil, aşağı və sabit inflyasiyanı hədəfləyirlər. Əsas problem inflyasiyanın uzun müddət gəlirlərin artım tempini üstələməsidir. Belə olduqda əhalinin real alıcılıq qabiliyyəti zəifləyir. Yəni maaş nominal olaraq artsa da, ərzaq, kommunal, nəqliyyat və digər xərclər daha sürətlə yüksəlirsə, insanların faktiki həyat səviyyəsi yaxşılaşmır.

Qiymət artımının qarşısını tamamilə almaq praktiki olaraq mümkün deyil. Bazar iqtisadiyyatında xərclər, tələb, təklif və dünya qiymətləri dəyişdikcə qiymətlər də dəyişir. Əsas məqsəd bahalaşmanı sıfırlamaq deyil, inflyasiyanı aşağı, proqnozlaşdırılan və idarəolunan səviyyədə saxlamaqdır.

Bunun üçün ilk növbədə daxili istehsalın genişləndirilməsi vacibdir. Ərzaq, dərman, tikinti materialları, sənaye xammalı və digər strateji məhsullar üzrə yerli istehsal artdıqca xarici qiymət şoklarının daxili bazara təsiri zəifləyə bilər. Lakin yerli istehsalın artırılması sadəcə "daha çox istehsal edin" deməklə mümkün deyil. Fermer və sahibkar üçün enerji, kredit, logistika, suvarma, texnologiya və satış bazarlarına çıxış imkanları yaradılmalıdır.

Kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın artırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Eyni ərazidən daha çox məhsul əldə etmək, saxlama və soyuducu infrastrukturu genişləndirmək, itkiləri azaltmaq və məhsulu mövsümdənkənar dövr üçün saxlamaq ərzaq qiymətlərinin sabitləşməsinə ciddi kömək edə bilər. Çünki bəzi məhsulların bahalaşmasının səbəbi yalnız istehsalın azlığı deyil, məhsulun yığımından sonra böyük itkilərin yaranmasıdır.

Rəqabətin gücləndirilməsi də mühüm vasitədir. Bazarda daha çox istehsalçı və satıcı olduqda qiymətləri əsassız şəkildə artırmaq çətinləşir. Bunun üçün yeni bizneslərin bazara girişinin qarşısındakı inzibati və maliyyə maneələrini azaltmaq, dominant mövqedən sui-istifadəyə qarşı nəzarəti gücləndirmək lazımdır.

İdxalın düzgün idarə olunması da vacibdir. Daxili istehsalın tələbatı tam ödəmədiyi məhsullar üzrə idxal kanallarının açıq qalması bazarda təklifin azalmasının qarşısını alır. Lakin uzunmüddətli həll yolu bütün məhsulları xaricdən gətirmək deyil. Əksinə, idxal daxili istehsalın inkişafını əngəlləməyəcək şəkildə tənzimlənməlidir.

Mərkəzi Bankın pul-kredit siyasəti də burada mühüm rol oynayır. İqtisadiyyatda həddindən artıq pul və kredit artımı tələbi yüksəldərək inflyasiyanı sürətləndirə bilər. Digər tərəfdən, həddindən artıq sərt pul siyasəti kreditləri bahalaşdıraraq biznesin investisiya imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Buna görə pul siyasəti ilə iqtisadi artım arasında balans qorunmalıdır.

Dövlət büdcəsinin xərcləri də inflyasiya baxımından nəzərə alınmalıdır. Dövlət xərclərinin sürətlə artırılması iqtisadiyyatda əlavə tələbat yarada bilər. Əgər həmin vəsait qarşılığında məhsul və xidmətlərin istehsalı eyni sürətlə genişlənmirsə, qiymət təzyiqi yarana bilər. Buna görə büdcə xərclərinin həcmi ilə yanaşı, onların hansı sahələrə yönəldilməsi də əhəmiyyətlidir. İstehsal gücünü artıran investisiyalar uzunmüddətli perspektivdə inflyasiya təzyiqini azaltmağa kömək edə bilər.

Ən vacib məsələ isə inflyasiyanın əhalinin gəlirlərindən sürətli olub-olmamasıdır. Qiymətlər 5 faiz artırsa, amma əhalinin real gəlirləri daha yüksək templə yüksəlirsə, sosial problem nisbətən zəif olur. Əksinə, qiymətlər 5-6 faiz yüksəldiyi halda gəlirlər bundan daha az artırsa, statistik olaraq "idarəolunan" inflyasiya belə əhali tərəfindən ciddi bahalaşma kimi hiss edilir.

Ona görə Azərbaycanda qiymət artımının qarşısının alınması üçün yalnız mağazalarda qiymət yoxlamaları aparmaq kifayət deyil. Əsas səbəblər istehsal, rəqabət, logistika, idxal, pul-kredit siyasəti və bazarın strukturunda axtarılmalıdır. Süni bahalaşmanın olduğu sahələrdə sərt nəzarət, real maya dəyərinin artdığı sahələrdə isə istehsalçıya və bazara dəstək daha düzgün yanaşmadır.

Uzunmüddətli həll isə iqtisadiyyatın məhsuldarlığının artırılması və rəqabətli istehsalın genişləndirilməsidir. Ölkə eyni məhsulu daha aşağı xərclə istehsal edə bildikcə, logistika və enerji xərcləri azaldıqca, yerli təklif genişləndikcə və bazarda rəqabət gücləndikcə qiymət artımının sürəti də aşağı düşə bilər. Yəni bahalaşma ilə mübarizənin ən davamlı yolu qiymətləri inzibati qaydada dondurmaq deyil, həmin qiymətlərin yaranmasına səbəb olan iqtisadi xərcləri və bazar problemlərini azaltmaqdır".

Telegramda izləyin