Qlobal enerji bazarında şok: Hörmüz böhranı neft qiymətlərini uçurdu - İQTİSADÇIDAN AÇIQLAMA

ABŞ və İran arasında artan gərginlik fonunda Hörmüz boğazı ətrafında mümkün blokada ehtimalı qlobal enerji bazarlarını ciddi şəkildə silkələyib. Dünyada neft tədarükünün mühüm hissəsinin keçdiyi bu strateji nöqtədə yaranan risklər fonunda "qara qızıl"ın qiyməti sürətlə yüksələrək 125 dollar həddinə çatıb.

Reuters agentliyinin yaydığı məlumata görə, birjalarda müharibənin yenidən alovlanacağı ilə bağlı narahatlıqlar artdıqca investorlar riskləri qiymətlərə daxil edir və bu da neft bazarında bahalaşmanı davam etdirir. Mövcud vəziyyət isə əsas sualı gündəmə gətirir: geosiyasi gərginlik dərinləşərsə, neftin qiyməti daha da artacaqmı?
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, Hörmüz boğazı dünya neftinin təxminən 20 faizinin, LNG-nin isə 30 faizinin keçdiyi damardır. Onun sözlərinə görə, gündə 17-20 milyon barel neft oradan daşınır: "Səudiyyə, İraq, BƏƏ, Küveyt, Qətər, İran ixracının hamısı buradan asılıdır. Ona görə boğaz bağlananda bazar dərhal "müharibə primi" qiymətə əlavə edir. 125 dollar da elə bu qorxunun rəqəmidir.
Qiymətin bundan sonra hara gedəcəyi 4 faktordan asılıdır.

Birincisi, blokadanın müddəti və səviyyəsi. Əgər bu, tam hərbi blokadadırsa və tankerlər ümumiyyətlə keçə bilmirsə, 125 dollar tavan deyil. 2008-ci ildə təklif şoku olmadan da neft 147 dollara çıxmışdı. Hörmüz tam bağlansa, bazarda gündə 20 milyon barel çatışmazlıq yaranır. OPEC+ bu həcmi əvəz edə bilmir. Səudiyyənin boş gücü 2-3 milyon bareldir, ABŞ şist nefti isə 6-8 aya artırıla bilir. Yəni qısamüddətdə 150-180 dollar real ssenaridir. Amma ABŞ donanması boğazı açmaq üçün dərhal əməliyyata başlayacaq. 1980-ci illərdə "Tanker müharibəsi" zamanı da ABŞ gəmiləri müşayiətlə neft daşınmasını təmin etdi. Əgər 1-2 həftəyə dəhliz açılırsa, qiymət 125-dən 100-110-a enəcək.

İkincisi, müharibənin coğrafiyası. Sadəcə Hörmüz bağlanıbsa, bu, bir ssenaridir. Əgər İran Səudiyyənin Abqayq, Ras Tanura terminallarını, BƏƏ-nin neft yataqlarını da vurarsa, o zaman söhbət təklifin 30 faizinin sıradan çıxmasından gedir. Onda 200 dolları da görə bilərik. Amma İran bunu edərsə, Çini və Hindistanı da qarşısına alacaq, çünki onlar İran neftinin əsas alıcısıdır. Tehran adətən həddi o nöqtəyə çatdırmır.

Üçüncüsü, strateji ehtiyatlar və tələbatın dağılması. ABŞ-ın SPR-də 350 milyon barel, Beynəlxalq Enerji Agentliyinin üzvlərində isə ümumilikdə 1.2 milyard barel fövqəladə ehtiyat var. Gündə 5 milyon barel bazara buraxılsa, 6-7 ay panikanı saxlamaq olar. Digər tərəfdən, 125 dollar neft qlobal resessiya deməkdir. Avropa və Asiya sənayesi dayanır, aviaşirkətlər müflis olur, tələbat kəskin düşür. 2022-ci ildə 130 dollar olanda da 3 aya 85-ə qayıtdı, çünki tələbat dağıldı. Yəni qiymət özü özünü vurur.

Dördüncüsü, diplomatik müdaxilə. Çin gündə 11 milyon barel neft idxal edir, bunun 40 faizi Hörmüzdən keçir. Çin üçün 150 dollarlıq neft iqtisadi intihardır. Ona görə Pekin dərhal İrana təzyiq edəcək. Eyni zamanda ABŞ seçki ilində bahalı benzin istəmir. Yəni hər iki tərəf 2-3 həftədən sonra danışıq masasına oturmağa məcburdur.

Qısa cavab ondan ibarətdir ki, əgər blokada tamdırsa (buna şübhə var) və 1 aydan çox çəkərsə, qiymət 140-160 dollar dəhlizinə gedəcək. Əgər ABŞ və müttəfiqlər 10-15 günə hərbi yolla tankerlərə yol açsa, panika sönəcək və qiymət 105-115 dollar aralığına qayıdacaq. Müharibə genişlənməsə, 3 aydan sonra 90-100 dollar realdır, çünki yüksək qiymət tələbatı öldürəcək və ehtiyatlar bazara girəcək.

İndi birjalarda gördüyün 125 dollar faktiki çatışmazlıq deyil, "qorxu alqısıdır". Real atışma olmasa, bu qorxu sönür. Real atışma olsa, 125 başlanğıcdır. Ona görə yaxın 2 həftə həlledicidir. Boğaz açılsa qiymət düşür, savaş böyüsə qiymət uçur. Aralıq ssenari yoxdur".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin