Gündəlik ehtiyaclar belə kreditə: Cəmiyyət borc bataqlığına sürüklənir? - İQTİSADÇIDAN AÇIQLAMA

Son illər gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsi sayılan ərzaq, dərman, kosmetika və hətta geyim kimi əsas tələbat mallarının belə kreditlə alınması adi hala çevrilib. Bir vaxtlar yalnız iri məbləğli alışlar üçün istifadə olunan kredit mexanizmləri artıq insanların ən sadə ehtiyaclarını qarşılamaq vasitəsinə dönüb. Bu tendensiya cəmiyyətin maliyyə davranışında ciddi dəyişikliklərin baş verdiyini göstərir. Artan qiymətlər, gəlirlərin sabit qalmaması və istehlak vərdişlərinin dəyişməsi insanları borclanmağa daha meyilli edir. Nəticədə insanlar maaşlarını gözləmədən, gündəlik ehtiyaclarını belə kredit hesabına qarşılamağa üstünlük verir.

Bu isə həm fərdi büdcələrə əlavə yük yaradır, həm də uzunmüddətli maliyyə risklərini artırır. Bəs bu vəziyyətin arxasında hansı sosial-iqtisadi səbəblər dayanır? İnsanları gündəlik məhsulları belə kreditlə almağa vadar edən nədir və bu tendensiya gələcəkdə hansı nəticələrə gətirib çıxara bilər? Bu suallar hazırda cəmiyyət üçün aktual mövzulardan birinə çevrilib.
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, insanların çörək, dərman, geyim kimi gündəlik şeyləri kreditlə alması təkcə gəlirlərin kəskin azalması ilə bağlı deyil. Məsələ bir neçə amilin üst-üstə düşməsidir. Onun sözlərinə görə, əsas səbəb alıcılıq qabiliyyətinin zəifləməsidir: "Son 2 ildə inflyasiya rəsmi 5.6-5.7% olsa da, ərzaq, dərman, geyim səbətində real bahalaşma daha yüksək hiss olunur. Maaşlar, pensiyalar inflyasiya qədər artmır. Ailənin aylıq gəliri nominal olaraq dəyişməsə də, həmin pulla əvvəlki qədər mal almaq olmur. Ayın sonuna pul çatmır, amma ehtiyac qalır. Nəticədə insan ən zəruri şeyləri belə taksit kartı, kredit kartı və ya "indi al, sonra ödə" xidmətləri ilə alır.

İkinci səbəb kredit əlçatanlığının artmasıdır. Banklar və marketlər son illərdə "0% taksit", "6 aya ödə", "faizsiz böl" kampaniyalarını aqressiv şəkildə təklif edir. Əvvəl insan 100 manatlıq dərmanı almaq üçün borc almağa utanırdı, indi aptek özü kartla 3 yerə bölür. Kapital Bank BirKart, Bank Respublika CardPlus, ABB TamKart və digər taksit kartları marketdə, aptekdə, geyim mağazasında adi ödəniş alətinə çevrilib. Kredit götürmək üçün banka getməyə ehtiyac qalmayıb, telefonla 2 dəqiqəyə limit açılır.

Üçüncüsü, maliyyə davranışı dəyişib. İnsanlar maaş gününə qədər gözləmək əvəzinə "indi lazımdır, sonra verərəm" psixologiyası ilə yaşayır. Xüsusilə gənclər arasında bu normaya çevrilib. Gəlir var, amma planlama yoxdur. Aylıq 1200 manat qazanan şəxs 400 manatlıq kosmetikanı 4 aya bölüb alır, çünki "aylıq cəmi 100 manat edir" deyə düşünür. Beləcə 5-6 belə taksit yığılır və ayın sonunda maaşın yarısı köhnə borclara gedir.

Dördüncü amil məcburi xərclərin artmasıdır. Kommunal, kirayə, məktəb, uşaq xərcləri qalxıb. Əvvəl maaşı ərzağa çatırdı, indi məcburi xərclər gəlirin 60-70%-ni aparır. Qalan pulla ərzaq almaq olmur, ona görə də ərzaq da kreditə keçir.

Gəlirlər kəskin azalmayıb, amma real gəlir, yəni həmin maaşla ala bildiyin malın miqdarı azalıb. Üstəlik kredit çox asanlaşıb və borc həyat tərzinə çevrilib. Nəticədə insanlar dünən nağd aldıqları pendiri, çorəyi, dərmanı, köynəyi bu gün borcla alır. Bu, kasıblaşmanın da göstəricisidir, amma daha çox "gəlir-xərc qayçısı" və "asan borclanma" sindromunun nəticəsidir.

Ən təhlükəlisi odur ki, gündəlik tələbat kreditlə bağlananda borc spiralı yaranır. Bu ay ərzağı kreditlə aldın, gələn ay həm ərzaq, həm də köhnə borcu ödəməlisən. Pul yenə çatmayacaq, yenidən borc. Beləcə ailə daimi borc içində yaşayır, gəlir artsa belə hiss olunmur, çünki əvvəlki borclar yeyir".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin