ABŞ Cənubi Qafqaza qayıdır: Vensin Bakı və İrəvan gündəliyi

"ABŞ-ın vitse-prezidenti Ceyms Devid Vensin 9-10 fevral tarixlərində Ermənistana, 10-11 fevral tarixlərində isə Azərbaycana səfəri bir sıra mühüm məqamlarla diqqət çəkir.

İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, ABŞ-ın regiona son yüksək səviyyəli səfəri 2008-ci ildə dövrün vitse-prezidenti Dik Çeyninin gəlişi olub. Həmin dövrdən sonra Vaşinqton Cənubi Qafqaza birbaşa deyil, daha çox Gürcüstan və Türkiyə üzərindən baxıb, prosesləri dolayısı ilə izləyib. Bu mənada Ceyms Devid Vensin səfəri ABŞ-ın regiona yanaşmasında və maraqlarını təmin etmə üsullarında dəyişiklik baş verdiyini göstərir. Vaşinqton artıq Cənubi Qafqazda formalaşan yeni geosiyasi reallıqlar fonunda mövqeləri birbaşa təmaslar vasitəsilə öyrənməyə və təsir imkanlarını bərpa etməyə çalışır".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında politoloq Turan Rzayev bildirib.

O, qeyd edib ki, fikrimcə, səfər bir neçə əsas faktorla bağlıdır. İlk növbədə ABŞ-İran gərginliyinin artması diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Vaşinqton mümkün böhran ssenariləri fonunda region ölkələrinin, xüsusilə Azərbaycanın və Ermənistanın hansı mövqe tutacağını, hansı davranış modellərini seçəcəyini aydınlaşdırmağa çalışır. Burada məqsəd konkret hərbi razılaşmalardan daha çox siyasi mövqelərin, qırmızı xətlərin və mümkün reaksiyaların ölçülməsidir:
"Azərbaycan nə İrana qarşı hərbi müdaxilədə, nə də ümumilikdə Tehranın siyasi xaosa sürüklənməsində maraqlıdır. Vaxtaşırı Bakı-Tehran münasibətlərində gərginliklər yaşansa da, Azərbaycan rəhbərliyi İran ətrafında yarana biləcək mümkün böhranın region üçün ağır nəticələr doğuracağını yaxşı anlayır. Xüsusilə miqrant axını, sərhəd təhlükəsizliyi və regional sabitliyin pozulması riskləri Bakı üçün ciddi təhlükə mənbəyi hesab olunur. Bu səbəbdən Azərbaycan mövqeyini əvvəlcədən dəqiq və qəti şəkildə formalaşdırmağa çalışır.

Ermənistana gəlincə, İrəvanın da İranla münasibətlərin kəskin şəkildə pozulmasında maraqlı olmadığı aydın görünür. Bununla belə, Bakıdan fərqli olaraq, Ermənistan üçün ölkə ərazilərinin üçüncü dövlətlər tərəfindən istifadəsi və ya xarici hərbi qüvvələrin yerləşdirilməsi presedentsiz hal deyil. Ancaq mövcud geosiyasi şəraitdə, xüsusilə İran ətrafında risklərin artdığı bir mərhələdə, İrəvanın da kəskin və radikal addımlar atacağı inandırıcı görünmür.

Səfərin ikinci mühüm istiqaməti Ermənistan-Azərbaycan sülh sazişi ilə bağlıdır. Məlum olduğu kimi, Vaşinqtonda ABŞ Prezidenti Donald Trampın vasitəçiliyi ilə tərəflər arasında sülh sazişi paraflanıb, eyni zamanda TRİP dəhlizi ilə bağlı razılıq əldə olunub. Hazırkı mərhələdə Vaşinqton tərəflərin mövqelərini dəqiqləşdirmək, sülh prosesinin gələcək perspektivlərini və yekun nəticələrini qiymətləndirmək niyyətindədir.

Sülh sazişinin imzalanması üçün bir sıra siyasi şərtlərin yerinə yetirilməsi vacibdir. Xüsusilə Ermənistan üçün konstitusiya dəyişiklikləri və seçki prosesinin tamamlanması həlledici amillər sırasındadır. Bu isə göstərir ki, mövcud həssas dövrdə İrəvan üçün sülh sazişinin sürətli şəkildə imzalanması asan proses deyil.

Bununla yanaşı, istisna deyil ki, Bakı da sülh sazişi çərçivəsində müəyyən hüquqi və institusional islahatları nəzərdən keçirsin. Bütün bu parametrlərin dəqiq müəyyən edilməsi və tərəflərin hazırkı mövqelərinin qiymətləndirilməsi baxımından Vaşinqtonun müşahidəçi və koordinasiyaedici rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Vensin səfəri bu kontekstdə ABŞ-ın sülh prosesinə real təsir imkanlarını ölçmək məqsədi də daşıyır.

Səfərin üçüncü əsas istiqaməti regional əməkdaşlıq və strateji qarşılıqlı münasibətlərlə bağlıdır. Ermənistan üçün prioritet mövzulardan biri Metsamor Atom Elektrik Stansiyasının yenilənməsi və yeni enerji layihələrinin icrasıdır. Bu layihələr İrəvanın enerji təhlükəsizliyi və iqtisadi potensialı baxımından strateji əhəmiyyətə malikdir.

Azərbaycanla münasibətlərdə isə əsas diqqət hərbi əməkdaşlıq və təhlükəsizlik sahəsinə yönəlib. Bu çərçivədə mövcud mexanizmlərin gücləndirilməsi, birgə təlimlər və kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi kimi məsələlər müzakirə mövzusu ola bilər.

TRİP dəhlizinin açılması isə regional əməkdaşlığın həm iqtisadi, həm də logistika aspektlərini əhatə edən mühüm addım kimi qiymətləndirilir. Dəhlizin fəaliyyətə başlamasından sonra nəqliyyat və ticarət axınlarının idarə olunması, iştirakçı tərəflər arasında koordinasiya mexanizmlərinin necə işləyəcəyi əsas müzakirə mövzularından biri olacaq".

Telegramda izləyin