Sabit ödəniş" anlayışı: Qərbdə necədir, bizdə niyə mübahisə doğurur? - SOSİOLOQDAN AÇIQLAMA

Son vaxtlar kommunal xidmətlərlə bağlı ən çox danışılan mövzulardan biri "sabit ödəniş" məsələsidir. Xüsusilə elektrik enerjisi üzrə aylıq sabit ödənişin tətbiqi bir çox abonenti narahat edib. Əsas narazılıq isə sadədir: elektrikdən az istifadə edən də, bəzən ümumiyyətlə istifadə etməyən də eyni məbləği ödəməli olur. Halbuki "sabit ödəniş" anlayışı özü yeni deyil. Avropa ölkələrində, ABŞ-da, Böyük Britaniyada bu sistem uzun illərdir mövcuddur. Orada sabit ödəniş adətən şəbəkənin saxlanılması, sayğacların texniki xidməti, oxunuş və inzibati xərclər üçün nəzərdə tutulur. Amma əsas fərq ondadır ki, həmin ölkələrdə bu ödəniş istehlakla balanslaşdırılır.

Yəni az istifadə edən abonentin yükü minimum səviyyədə saxlanılır, əsas ödəniş isə faktiki sərfiyyata görə hesablanır. Məsələn, Almaniya və Böyük Britaniyada sabit ödəniş olsa da, ümumi məbləğin böyük hissəsi istehlakdan formalaşır. ABŞ-da isə bəzi ştatlarda az istifadə edənlər üçün bu cür ödəniş ya çox aşağıdır, ya da ümumiyyətlə tətbiq edilmir. Bir sözlə, məqsəd insanları istifadə etmədiyi xidmətə görə cəzalandırmaq yox, sistemi texniki baxımdan ayaqda saxlamaqdır. Azərbaycanda tətbiq edilən model isə fərqli görünür. Elektrik enerjisi üzrə aylıq sabit 1 manat ödəniş istehlakdan asılı olmayaraq bütün abonentlər üçün eynidir və ayrıca tutulur.

Bu da o deməkdir ki, az elektrik işlədənlə çox işlədən arasında sabit ödəniş baxımından heç bir fərq yoxdur. Məhz bu məqam cəmiyyətdə suallar doğurur. Qərb ölkələrində sabit ödəniş əsas tariflə tarazlaşdırıldığı halda, bizdə bu mexanizm dəyişməz və ayrıca tətbiq olunur. Nəticədə sabit ödəniş texniki xidmət haqqı kimi deyil, əlavə ödəniş kimi qəbul edilir. Xüsusilə aztəminatlı ailələr və az istehlak edən abonentlər arasında narazılıq daha açıq hiss olunur. Sosial şəbəkələrdə tez-tez eyni sual səslənir: "İstifadə etmədiyimiz elektrik üçün niyə pul ödəməliyik?" "Sabit ödəniş" dünya praktikasında qəbul olunmuş mexanizmdir. Amma beynəlxalq təcrübə göstərir ki, bu sistem yalnız istehlak fərqi və sosial balans nəzərə alındıqda cəmiyyət tərəfindən normal qarşılanır. Azərbaycanda isə hazırkı tətbiq forması bu balansın qorunub-qorunmaması ilə bağlı müzakirələri daha da gücləndirib.
Mövzu ilə bağlı sosioloq Naib Niftəliyev BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, bu differensial yanaşmanın təzahürüdür. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanda az çox belə bir differensiallıq var: "Burda sosial ədalət prinsipinin gözlənilib gözlənilməməsi və eyni zamanda məqbul orta tariflər daha məqsədə uyğundur. Yəni kommunal xidmətlərdə təbiiki ölçü vahidləri və müəyyən göstəricilər mütləq bir rol oynayır.

Aydın məsələdir ki, əgər biz standartlardan, ölçüdən danışırıqsa burda hər şey detallı bir şəkildə nəzərə alınmalıdır. Yəni az istifadə edən az ödəməlidir və daha çox istifadə edən isə çox ödəməlidir. Məsələn, Norveçdə əhali kommunal xidmətləri ödəyə bilmirsə dövlət bütün xərcləri ödəyir. Eyni zamanda işsiz vətəndaşın bütün sosial xərclərini dövlət ödəyir. Azərbaycanda kommunal xidmətlərdə güzəştlər edilməlidir. Çünki Azərbaycan əmək haqqına görə bir çox ölkələrdən geri qalır. Azərbaycanda sosial rifah göstəriciləri Avropa ölkələri ilə müqayisədə elədə yüksək deyil. Yəni bir çox ölkələrdən çox geri qalır".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin