Xankəndidən İrəvana uzanan qanlı siyasi yol - Robert Köçəryanın CİNAYƏT DOSYESİ

Ermənistanın ikinci prezidenti Robert Köçəryanın siyasi bioqrafiyası təkcə İrəvanda prezident kürsüsündə keçirdiyi on illə məhdudlaşmır. Onun adı Qarabağ münaqişəsinin ən qanlı dövrü, Azərbaycan ərazilərinin işğalı, Xocalı faciəsi dövründə separatçı rejimin rəhbər strukturlarındakı fəaliyyəti, Ermənistanda mübahisəli seçkilər və 2008-ci ilin qanlı mart hadisələri ilə yanaşı çəkilir. Lakin hüquqi baxımdan faktlarla ittihamları ayırmaq vacibdir: Köçəryanın bəzi hadisələrdə fərdi cinayət məsuliyyəti məhkəmə hökmü ilə müəyyən edilməyib.

Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:

Sovet nomenklaturasından Qarabağ separatizminə

Robert Köçəryan 31 avqust 1954-cü ildə Azərbaycanın Xankəndi şəhərində anadan olub. Sovet ordusunda xidmət etdikdən və ali təhsil aldıqdan sonra kommunist partiya strukturlarında müxtəlif vəzifələr tutub. 1980-ci illərin sonlarında isə onun siyasi karyerasının əsas istiqaməti dəyişib.

Ermənistan prezidentinin rəsmi arxivindəki bioqrafiyada belə Köçəryanın 1988-ci ilin fevralından Qarabağ hərəkatının siyasi liderlərindən biri olduğu, "Krunk" təşkilatında fəaliyyət göstərdiyi, daha sonra "Miatsum" təşkilatını yaradaraq ona rəhbərlik etdiyi və Qarabağda təhlükəsizlik-müdafiə strukturunun yaradılmasında iştirak etdiyi açıq şəkildə göstərilir.

1991-ci ildə separatçı qurumun "Ali Soveti"nə üzv seçilən Köçəryan 1992-ci ilin avqustunda qondarma rejimin "Dövlət Müdafiə Komitəsi"nin sədri və "baş naziri" oldu. Öz rəsmi bioqrafiyasında da həmin komitənin hərbi qüvvələrin səfərbər edilməsinə və döyüşlərin təşkilinə cavabdeh olduğu bildirilir.

Xocalı: Köçəryanın bioqrafiyasındakı ən ağır dövr

Köçəryanın Qarabağdakı fəaliyyətinin ən dözülməz Xocalı faciəsi ilə bağlıdır. Burada tarixlər xüsusilə önəmlidir. Xocalıya hücum 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə baş verib. Köçəryan isə həmin ilin avqustunda "Dövlət Müdafiə Komitəsi"nə rəhbər gətirilib. Bununla belə, Köçəryan həmin vaxt Qarabağ separatçı hərəkatının rəhbər siyasi simalarından və bölgənin müdafiə strukturunun yaradılmasında iştirak edən şəxslərdən idi. Xocalıda baş verənlərin özü barədə beynəlxalq mənbələrin mövqeyi isə kifayət qədər sərtdir. Human Rights Watch Xocalıdan qaçan mülki azərbaycanlıların ölümünə görə birbaşa məsuliyyəti Qarabağ erməni qüvvələrinin üzərinə qoyub. Təşkilat 1997-ci ildə Ermənistan tərəfinin hadisəyə dair versiyasına cavabında azərbaycanlı qüvvələrin öz mülki əhalisini atəşə tutduğunu təsdiqləyən dəlil olmadığını ayrıca vurğulayıb.

Azərbaycanın rəsmi məlumatına görə, Xocalıda 613 nəfər, o cümlədən 63 uşaq, 106 qadın və 70 yaşlı insan öldürülüb.

Müharibə bununla bitmədi. Human Rights Watch-un 1994-cü il hesabatında 1993-1994-cü illərdə Qarabağ erməni qüvvələrinin Ermənistanın dəstəyi ilə Azərbaycanın Qarabağdan kənardakı rayonlarına genişmiqyaslı hücumlar həyata keçirdiyi, həmin dövrdə qeydə alınan pozuntuların böyük hissəsinə görə bu qüvvələrin məsuliyyət daşıdığı bildirilirdi. Məcburi köçürmə, evlərin talan və yandırılması, girov götürülməsi, əsirlərlə pis rəftar və mülki hədəflərin atəşə tutulması sənədləşdirilən pozuntular sırasında idi.

Məhz bu dövrdə Köçəryan separatçı qurumun ən yüksək siyasi-hərbi rəhbərlərindən biri idi, 1994-cü ildən isə onun "prezidenti" oldu.

Qarabağdan İrəvana: hakimiyyətin zirvəsi

1997-ci ildə Köçəryan Ermənistanın baş naziri, 1998-ci ildə isə prezidenti oldu. Onun hakimiyyətə gəlişi də mübahisəsiz keçmədi. ATƏT/DTİHB 1998-ci il prezident seçkilərinin ciddi nöqsanlarla keçirildiyini və ATƏT standartlarına cavab vermədiyini bildirmişdi. 2003-cü ildə Köçəryanın yenidən prezident seçildiyi prosesdə də beynəlxalq müşahidəçilər səsvermə və səslərin hesablanmasında ciddi problemlər qeydə aldılar.

İrəvanda qanlı 1 mart

Köçəryanın prezidentliyinin sonu da qanla yadda qaldı. 2008-ci il prezident seçkilərindən sonra müxalifət İrəvanda etirazlara başladı. Martın 1-də polis etirazçıları dağıtdı, sonrakı qarşıdurmalarda səkkiz etirazçı və iki hüquq-mühafizə əməkdaşı olmaqla azı 10 nəfər öldü. Human Rights Watch təhlükəsizlik qüvvələrinin müxtəlif mərhələlərdə həddindən artıq güc tətbiq etdiyini sənədləşdirib. Köçəryan həmin gecə 20 günlük fövqəladə vəziyyət elan etdi; toplantılar qadağan olundu, media və məlumat yayımına ciddi məhdudiyyətlər tətbiq edildi.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi sonrakı işlərdən birində 1 mart səhəri keçirilən polis əməliyyatının qeyri-mütənasib olduğunu, əsassız və həddindən artıq güc tətbiqinə dair etibarlı hesabatların mövcudluğunu qeyd edib.

Köçəryan 2018-ci ildə həmin hadisələrlə əlaqədar konstitusiya quruluşunu devirmək ittihamı ilə cinayət təqibinə məruz qaldı və həbs edildi. O, ittihamları siyasi motivli adlandırırdı. 2021-ci ildə Konstitusiya Məhkəməsi ittihamın əsaslandığı Cinayət Məcəlləsinin 300.1-ci maddəsini Konstitusiyaya zidd saydığından həmin təqib dayandırıldı. Lakin hüquqi proses bununla tam bitmədi: 2024-cü ildə Ermənistanın Kassasiya Məhkəməsinin Antikorrupsiya Palatası 2021-ci il qərarını ləğv edərək işi yenidən baxılması üçün Antikorrupsiya Məhkəməsinə göndərdi. Ermənistan Baş Prokurorluğu Köçəryana və digər keçmiş rəsmilərə aid edilən hərəkətlərin başqa cinayət tərkibinin əlamətlərini daşıya biləcəyini açıqladı.

Beləcə, Xankəndidə sovet partiya aparatından çıxan Robert Köçəryanın yolu Qarabağ separatizminin rəhbərliyindən Ermənistan prezidentliyinə, oradan isə uzunmüddətli məhkəmə proseslərinə qədər uzandı. Azərbaycan üçün onun adı ilk növbədə Qarabağın işğal illərinin siyasi-hərbi rəhbərliyi ilə, Ermənistanın özündə isə 2008-ci ilin 1 mart faciəsi və avtoritar idarəçilik ittihamları ilə assosiasiya olunur. Köçəryanın dosyesini ağırlaşdıran əsas məqam da budur: onun siyasi karyerasının mühüm mərhələləri Cənubi Qafqazın ən qanlı hadisələri ilə üst-üstə düşüb.

Bütün hallarda Köçəryan Azərbaycan xalqının yaddaşında Xocalı qatili kimi qalacaq.

Telegramda izləyin