Tarixin ən dağıdıcı epidemiyası: "Qara ölüm" - 30 milyondan çox insan niyə öldü?

Tarixin ən dağıdıcı epidemiyası: "Qara ölüm" - 30 milyondan çox insan niyə öldü?Əsrlər boyu, xüsusilə Avropada olmaqla, dünyanı bürüyən və 30-40 milyondan çox insanın həyatına son qoyan vəbanın arxasındakı həqiqət indi üzə çıxır. Alimlər bu görünməz düşmənin təkamülünü addım-addım izləyərək bəşər tarixinin ən qaranlıq dövrlərindən birinə işıq salıblar. Bəs bu ölümcül bakteriya necə sağ qala bildi və nə üçün bu qədər dağıdıcı oldu?

Qaynarinfo xəbər verir ki, orta əsrlərdə Avropa küçələrini qaranlıq bir səssizlik bürümüşdü. Kilsə zəngləri fasiləsiz çalınır, qəbirqazanlar durmadan çalışır, insanlar ümidsiz şəkildə dua edirdi.

Görünməz bir düşmən bədənləri tez bir zamanda zəiflədir, şəhərləri boşaldır və sivilizasiyanın inkişafını dayanma nöqtəsinə gətirir. Bu düşmən tarixə "Qara ölüm" adı ilə düşən vəba idi.

"Qara ölüm" bəşər tarixində qeydə alınmış ən ölümcül epidemiya olaraq qalmaqdadır. 14-cü əsrin ortalarında başlayan bu fəlakət Avropa, Qərbi Asiya və Afrikada milyonlarla insanın həyatına son qoyub.

Yalnız Avropada əhalinin təxminən yarısı bir neçə il ərzində məhv olub. Sosial nizam çökdü, iqtisadi strukturlar sarsıldı və insanlıq dərin bir travma yaşayıb.

Epidemiyanın genetik şifrəsi açılır

Müasir genetik tədqiqatlar bu dağıdıcı epidemiyanın uzunmüddətli təsirlərini daha yaxşı anlamağa kömək edir. Məlum olub ki, Yersinia pestis bakteriyasındakı tək bir gen zamanla təkamül edərək daha davamlı və qalıcı hala gəlib. Bu kiçik genetik dəyişiklik bakteriyanın həm sağ qalmasını, həm də geniş coğrafiyalara yayılmasını təmin edib.

Tədqiqatlar pandemiyaların insan cəmiyyətlərinə necə daxil olduğunu, niyə bu qədər ölümcül olduğunu və fərqli virulentlik səviyyələrinin necə ortaya çıxdığını anlamaqda mühüm rol oynayır. Alimlərə görə bu nəticələr gələcəkdə bənzər fəlakətlərin qarşısının alınması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Kanadadakı MakMaster Universiteti ilə Fransadakı "Pasteur" İnstitutunun apardığı araşdırmanın həmmüəllifi professor Hendrik Poynar bu işin antik bir patogenin zaman içindəki dəyişikliyini birbaşa tədqiq edən və pandemiyaların davamlılığını müəyyən edən genetik amilləri anlamağa çalışan ilk tədqiqatlardan biri olduğunu vurğulayır.

Vəbanın tarixi yolculuğu

Aparılan genetik analizlər Yersinia pestis bakteriyasının zamanla daha az ölümcül hala gələcək şəkildə təkamül etdiyini göstərib. Bu dəyişiklik onun daha uzun müddət yayılmasına şərait yaradıb. Üç böyük vəba pandemiyası bu dəyişimi açıq şəkildə nümayiş etdirir:

* Yüstinian vəbası (e.ə. 541–750): Bizans imperiyası dövründə meydana gələn bu ilk böyük pandemiya Aralıq dənizi ətrafında böyük insan itkilərinə səbəb olub.

* Qara ölüm (1347–1351): Ən ölümcül dalğa olub, Avropa, Qərbi Asiya və Afrikada 75–200 milyon insanın ölümü ilə nəticələnib.

* Üçüncü pandemiya (1855–1959): Çində başlayaraq bütün dünyaya yayılan bu epidemiya bakteriyanın qlobal təhdid olaraq qalmasını sübut edib. Bu gün də Sahraaltı Afrikada izləri qalmaqdadır.

Laboratoriya təcrübələrində siçanlar üzərində aparılan testlər bakteriyanın təkamüllə daha az virulent hala gəldikcə infeksiyaların müddətinin uzandığını və yayılma potensialının artdığını sübut edib.

Vəbanın Avropadakı dəhşətli təsirləri

1348-ci ildə "Qara ölüm" Londona çatdıqda, şəhər əhalisinin yarısı 18 ay ərzində həyatını itirib. Küçələr boşalıb, kütləvi məzarlar doldu, kilsələr insanlarla dolub-daşıb.

1665-ci ildəki "Böyük vəba epidemiyası" isə şəhəri bir daha diz çökdürüb. Bu dövrdə evlərin qapılarına "Tanrım, bizə mərhəmət et" yazılmış qırmızı xaçlar çəkilir, ailələr evə kilidlənib.

Əsrlərlə Avropada davam edən vəba epidemiyalarının siçanlar və onların daşıdığı gənələr vasitəsilə yayıldığı düşünülürdü. Lakin yeni tapıntılar, xüsusilə Şimali Avropa kimi siçanların geniş yayılmadığı bölgələrdə epidemiyaların sürətlə yayılmasının alternativ yoluxma yolları ilə əlaqəli olduğunu ortaya qoyub.

O dövrdə insanlar demək olar ki, heç çimmədiyi üçün hər kəsin bədənindəki bit və gənələr bakteriyaların yayılması üçün ideal daşıyıcı halına gəlmişdi. Vəba epidemiyası dövründə istifadə edilən uzun dimdikli maskalar tarixin ən ikonik tibbi simvollarından birinə çevrilib. Bu maskalar vəba həkimlərinin üzünü tamamilə örtür, dimdik hissəyə isə lavanda, mixək, sarımsaq kimi ətirli bitkilər qoyulurdu.

Bu tətbiqin məqsədi, o dövrdə vəbanın pis qoxularla (miazma nəzəriyyəsi) yayıldığına inandığı üçün, həkimlərin "zəhərli havanı" udmasının qarşısını almaq idi. Maskalar nə qədər təsirli olmasa da, dövrün tibbi acizliyini və qorxu dolu atmosferini əks etdirən simvol olub.

Müasir dövrdə əks-sədaları və gələcəyə baxış

Bu gün antibiotik müalicəsi sayəsində vəba nəzarət altına alına bilir. Lakin araşdırmalar bu cür epidemiyaların necə inkişaf etdiyini və davamlılıq qazandığını daha dərindən anlamağımıza kömək edir.

Tədqiqatın digər aparıcı müəllifi Xavyer Pisarro-Serda bildirir: "Vəba bakteriyası bəşər tarixində bənzərsiz yerə malikdir. Ona görə də bu pandemiyaların necə yayıldığını anlamaq gələcəkdə qlobal təhdidlərin qarşısını almaq baxımından həyati əhəmiyyət daşıyır... Nəhayət, vəbanın nə olduğunu və özümüzü necə müdafiə edə biləcəyimizi daha yaxşı anlamağa başlayırıq".


BiG.Az
Telegramda izləyin
Xəbərlər   Baxılıb: 979   Tarix: 09 iyun 2025  

Şikayətiniz varsa Whatsapp: 077 7125666

Facebookda Paylaş

Oxşar xəbərlər

.

Maqsud Mahmudov Ukraynada tutularaq Azərbaycana gətirildi - RƏSMİ

2020-ci ilin yanvar ayının 10-dan Cinayət Məcəlləsinin 178.3.2 (dələduzluq külli miqdarda ziyan vurmaqla törədildikdə) maddəsi ilə Daxili İşlər Nazirliyi tərəfindən beynəlxalq axtarışa verilmiş Mahmudov Maqsud Soltan oğlu bu il iyul ayında Ukrayna Respublikası ərazisində tutulub. Bu barədə Baş Prokurorlu

18.09.2021 2678
.

İsveçdə Azərbaycan vətəndaşı itkin düşüb

İsveçin Arvika şəhərində azərbaycanlı itkin düşüb. "Report"un Avropa bürosunun məlumatına görə, Azərbaycan vətəndaşı, 39 yaşlı İltimas Mirzəyevdən sentyabrın 15-dən etibarən xəbər almaq mümkün olmayıb. O, evdən çıxdıqdan bir qədər sonra əlaqə kəsilib. Hazırda polis azərbaycanlının axtarışın

18.09.2021 443
.

"Bəyimizi vağzalı sədaları altında yola salırıq" - Pərvindən Maqsudun həbsinə reaksiya

Tanınmış aktrisa Pərvin Abıyeva bu gün Ukrayanda həbs olunub, Azərbaycana gətirilən Maqsud Mahmudovla bağlı paylaşım edib. -a istinadən xəbər verir ki, tanınmış aktrisa Maqsudun həbsini "İlahi ədalət" adlandırıb: . "İlahi Ədalət və dövlətimizin ədaləti! Bu qədər insanın haqqına girməyi

18.09.2021 11870
.

Azərbaycanda BƏDBƏXT HADİSƏ: Uşaq əlini yuyarkən su kanalında batıb

Şəmkir rayonunda əlini yuyarkən su kanalına düşüb. -ın məlumatına görə, hadisə rayonun Qılıncbəyli kəndində qeydə alınıb. 2012-ci il təvəllüdlü Nihat Tağıyev kənd ərazisində yerləşən kanalda əlini yuyarkən ayağı sürüşüb və batıb. Onun meyiti sudan çıxarılaraq aidiyyəti üzrə təhvil verilib. Faktla bağl

18.09.2021 914
.

Telefonu niyə yastığın altına qoyub yatmaq olmaz?

"Yaşayış sahəsinin ekologiyası" laboratoriyasının müdiri Anton Yastrebçevin sözlərinə görə, smartfonları yastığın altına qoyub yatmaq olmaz. -a istinadən xəbər verir ki, ekspert səbəb kimi telefonlardan gələn radiasiyanın bəzən artdığını bildirib. "Nəzərə almaq lazımdır ki, telefonları

18.09.2021 862
.

"Məni bağışla, gözəl anam" - anasına və dostlarına məktub yazıb intihar etdi

Şırnakın Uludere mahalının Andaç kəndində anasına və dostlarına iki vida mesajı göndərdikdən sonra 20 yaşlı bir gənc 35 metr yüksəklikdəki uçurumdan tullanaraq intihar edib. Anasına göndərdiyi mesajda gəncin "Məni bağışla, gözəl anam. Qardaşlarıma və dostlarıma vaxt ayırmadan köçüb getdim"

18.09.2021 3137
.

Hulusi Akar: "Azərbaycanla hərbi təlimlər fasiləsiz olaraq davam edir"

Türkiyə milli müdafiə naziri Hulusi Akar Qazilər Günü münasibətilə təşkil edilən mərasimdə Azərbaycana dəstək çıxışı edib. Bu barədə məlumat Türkiyə Milli Müdafiə Nazirliyinin rəsmi saytında yerləşdirilib. Qəhrəman Türkiyə ordusunun sivilizasiyanın və tarixin yüklədiyi məsuliyyət hissi ilə dost və qarda

18.09.2021 233
.

Səməd Seyidovun rəhbəri olduğu Mərkəz bağlandı

Milli Məclisin Beynəlxalq münasibətlər və parlamentlərarası əlaqələr komitəsinin sədri, Avropa Şurası Parlament Assambleyasındakı nümayəndə heyətinin rəhbəri Səməd Seyidovun başçısı olduğu Siyasi Psixologiya Mərkəzi (SPM) fəaliyyətini dayandırıb. Mərkəzin fəaliyyətini dayandırmasına səbəb maliyyə problemini

18.09.2021 865
.

BMT-dən xəbərdarlıq: "Dünya fəlakətə doğru gedən bir yoldadır"

BMT İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasına dair yeni hesabatını təqdim edib. Sənəddə dünya ölkələrinin Paris anlaşmalarına uyğun olaraq, qlobal istiləşməni 2 dərəcədən aşağı səviyyədə saxlamaqdan çox uzaq olduğu bildirilib. Hesabatın açıqlanmasından sonra çıxış edən BMT sədri Antoniu Qutyerre

18.09.2021 672
.