Dövlət içində dövlət: Türkiyənin sirli "Menzil" şəbəkəsi

FETÖ getdi, "Menzil" gəldi? - Türkiyədə yeni güc savaşı

Türkiyədə dini təriqətlərin dövlət idarəçiliyinə təsiri uzun illərdir müzakirə mövzusudur. Xüsusilə 15 iyul 2016-cı ildə baş vermiş uğursuz hərbi çevriliş cəhdindən sonra bu müzakirələr daha ciddi xarakter alıb. Fətullah Gülən hərəkatının dövlət strukturlarından uzaqlaşdırılması fonunda yaranan boşluğun digər dini cərəyanlar tərəfindən doldurulduğu barədə iddialar səslənir. Bu iddiaların mərkəzində dayanan təşkilatlardan biri isə Türkiyənin ən böyük dini icmalarından sayılan "Menzil" camaatıdır.

Bir vaxtlar Adıyaman vilayətinin kiçik kəndində formalaşan bu dini icma sonrakı onilliklərdə ölkə miqyasında genişlənərək iqtisadiyyat, səhiyyə, media, təhsil və nəşriyyat sahələrində fəaliyyət göstərən böyük şəbəkəyə çevrilib.

Bəs "Menzil" camaatı kimdir, bu qədər iqtisadi gücə necə sahib olub və onun dövlət strukturlarındakı mümkün təsiri niyə Türkiyədə narahatlıq yaradır?

Kiçik kənddən böyük dini şəbəkəyə

"Menzil" camaatı İslamın Nəqşibəndi ənənəsinə bağlı dini hərəkatdır. Adını Türkiyənin Adıyaman vilayətinin Kahta rayonundakı Menzil kəndindən götürüb.

İcmanın inkişafında Erol ailəsi mühüm rol oynayıb. Xüsusilə Əbdülbaqi Erolun rəhbərliyi dövründə camaatın nüfuzu və fəaliyyət coğrafiyası əhəmiyyətli dərəcədə genişlənib.

"Menzil" təkcə dini ayinlərin keçirildiyi bir mərkəz olmayıb. Camaat ətrafında xeyriyyə fondları, təhsil müəssisələri, nəşriyyatlar və kommersiya strukturları formalaşıb. Beləliklə, dini bağlılıq üzərində qurulan münasibətlər zamanla sosial və iqtisadi əlaqələr şəbəkəsinə çevrilib.

Dini camaat, yoxsa iqtisadi holdinq?

"Menzil" camaatının ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri onun iqtisadi fəaliyyətinin miqyasıdır.

BBC-nin araşdırmalarına görə, icma ilə əlaqələndirilən strukturlar media, nəşriyyat, səhiyyə, turizm, qida, ticarət və tikinti kimi müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərib.

"Semerkand TV", radio və nəşriyyat qurumları bu şəbəkənin ən tanınmış hissələridir. "Semerkand Yayın Grubu" vasitəsilə dini məzmunlu kitablar, jurnallar və televiziya proqramları geniş auditoriyaya çatdırılıb.

Səhiyyə sahəsində isə İstanbulda yerləşən Emsey Hospital "Menzil" ilə əlaqələndirilən ən məşhur müəssisələrdəndir.

Bu fəaliyyətlər dini icmanın sadəcə ianələr hesabına mövcud olmadığını, həm də kommersiya münasibətlərində iştirak etdiyini göstərir.

15 iyuldan sonra dövlətin qapıları kimlərə açıldı?

"Menzil" camaatı ilə bağlı ən ciddi mübahisələr Türkiyənin dövlət strukturlarında mümkün kadrlaşma məsələsi ətrafında yaranıb.

2016-cı ilin iyulunda uğursuz hərbi çevriliş cəhdindən sonra Türkiyə dövlət aparatında genişmiqyaslı təmizləmələr aparılıb. "Gülən" hərəkatı ilə əlaqəli olduğu bildirilən minlərlə şəxs dövlət vəzifələrindən uzaqlaşdırılıb.

Təkcə Səhiyyə Nazirliyinin 2016-cı il iyul məlumatına əsasən, həmin dövrdə 5 581 əməkdaş işdən qovulub.

Bundan sonra əsas sual ortaya çıxıb: boşalan vəzifələrə kimlər təyin edilib?

Türkiyə mediasında "Menzil" camaatına yaxın şəxslərin xüsusilə Səhiyyə Nazirliyində, eləcə də hüquq-mühafizə və ədliyyə strukturlarında nüfuz qazandığı barədə məlumatlar yayılıb.

Diqqətçəkən məqamlardan biri odur ki, bu məsələ yalnız müxalifət mediasında gündəmə gətirilməyib.

2016-cı ilin noyabrında hakim AKP-nin sabiq deputatı Hüseyn Besli dərc etdirdiyi məqaləsində "Menzil" camaatının bir nazirlikdə mühüm vəzifələrə öz üzvlərini yerləşdirməsi barədə xəbərdarlıq edib. O, dini strukturların nəzarətsiz iqtisadi və inzibati güc toplamasının gələcəkdə ciddi problemlər yarada biləcəyinə diqqət çəkib.

İddialar Türkiyə Böyük Millət Məclisində də səsləndirilib.

2016-cı ilin dekabrında o dövrün səhiyyə naziri Rəcəb Akdağ "Menzil"in nazirlikdə təşkilatlanması barədə iddiaları rədd edib. Nazir təyinatlarda peşəkarlıq və səriştə prinsiplərinin əsas götürüldüyünü bildirib.

Beləliklə, dövlət strukturlarında "Menzil"in təsirinə dair ciddi ictimai mübahisə yaransa da, iddia edilən kadrlaşmanın miqyasını təsdiqləyən tam və müstəqil siyahı ictimaiyyətə açıqlanmayıb.

Milyardlarla ölçülən sərvət və qardaşlar arasında mübarizə

"Menzil" camaatının iqtisadi gücü ilə bağlı ən maraqlı məqamlardan biri 2023-cü ildə lider Əbdülbaqi Erolun ölümündən sonra ortaya çıxıb.

Onun üç oğlu - Məhəmməd Saki, Məhəmməd Fettah və Məhəmməd Mübarək arasında rəhbərlik, əmlak və təşkilati strukturlar üzərində fikir ayrılıqları yaranıb.

Bu mübarizənin nəticəsində Saki Erolun rəhbərliyi altında Serhendi Vəqfi, digər qardaşların nəzarətində isə Səmərqənd Vəqfi ətrafında formalaşan qruplar ön plana çıxıb.

"Deutsche Welle"-nin 2025-ci ildəki araşdırmasında "Menzil"lə əlaqələndirilən sərvətin milyardlarla türk lirəsi həcmində olduğu bildirilir. Saki Erolun yayılan çıxışında təxminən 17 milyard lirəlik aktivlərdən danışdığı qeyd olunur.

Münaqişə 2026-cı ildə də davam edib.

Sentyabrın 9-da Türkiyə mediası Saki Erolun qardaşlarını sərt şəkildə tənqid etdiyini, əmlak və idarəçilik məsələlərində fikir ayrılıqlarının daha da dərinləşdiyini yazıb.

Oktyabrın 22-də isə növbəti mübahisə Antalya şəhərindəki bina ilə bağlı yaranıb. OdaTV-nin məlumatına görə, Saki Erolun rəhbərlik etdiyi Serhendi Vəqfinin istifadə etdiyi və tərəfdarlarının 500 milyon lirə dəyərində qiymətləndirdiyi binanın boşaldılması barədə qərar verilib.

Camaat üzvləri buna etiraz edərək həmin əmlakın ailə mirası deyil, dini icmanın mülkiyyəti olduğunu bildiriblər.

Baş verənlər "Menzil"in daxilində mübarizənin yalnız dini liderlik uğrunda getmədiyini, iqtisadi resursların və təşkilati nəzarətin də mühüm rol oynadığını göstərir.

FETÖ təcrübəsi təkrarlana bilərmi?

Menzil ətrafında yaranan mübahisələrin ən həssas tərəfi Türkiyənin FETÖ təcrübəsidir.

Fətullah Gülən hərəkatı da vaxtilə təhsil, media, maliyyə və müxtəlif ictimai təşkilatlar vasitəsilə geniş əlaqələr şəbəkəsi qurmuşdu. Sonradan onun dövlət strukturlarındakı fəaliyyəti Türkiyənin milli təhlükəsizliyi baxımından ciddi böhrana çevrildi.

Dini icmaların ictimai və iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olması özlüyündə qanun pozuntusu sayılmır. Problem həmin icmaların dövlət qərarlarına qanunla müəyyən edilməmiş yollarla təsir göstərməsi və dövlət idarəçiliyində şəffaflığı zəiflətməsi ehtimalı ilə bağlıdır.

Bu baxımdan Türkiyə üçün əsas sual "Menzil"in neçə üzvünün olması deyil, dövlət qurumlarında təyinatların hansı prinsiplər əsasında həyata keçirilməsidir.

Dövlətlə dini camaatlar arasındakı sərhəd

Dini təşkilatların iqtisadi və siyasi təsirinin sərhədləri harada bitməlidir?

Bir tərəfdən, dini icmaların birləşmək, fəaliyyət göstərmək, xeyriyyəçiliklə məşğul olmaq və qanuni sahibkarlıq hüququ var. Digər tərəfdən, dövlət qurumları bütün vətəndaşlar qarşısında bərabər və neytral fəaliyyət göstərməlidir.

İcmanın daxilində davam edən əmlak mübahisələri isə başqa bir məsələni də gündəmə gətirir: dini məqsədlərlə toplanan vəsaitlərin, ianələrin və müxtəlif təşkilatlara məxsus əmlakın idarə olunması nə dərəcədə şəffafdır?

Türkiyənin 2016-cı ildə yaşadığı ağır təcrübə göstərdi ki, dövlət institutlarının qeyri-rəsmi sədaqət münasibətlərindən asılı vəziyyətə düşməsi ciddi təhlükələr yarada bilər.

Bu gün "Menzil" camaatının ətrafında gedən mübahisələr də həmin təcrübənin kölgəsində qiymətləndirilir.

Əsas məsələ bir dini camaatın digərini əvəz edib-etməməsi deyil, dövlətin hər hansı dini və ya qeyri-rəsmi şəbəkənin təsirindən nə dərəcədə müstəqil qalmasıdır.

Çünki hüquqi dövlətin gücü onun hansı dini icmaya yaxın olması ilə deyil, bütün vətəndaşlara eyni qanunlarla xidmət etməsi ilə ölçülür.

Telegramda izləyin