Rəqəmsallaşan Azərbaycanda internet keyfiyyəti niyə narazılıq doğurur?

Azərbaycanda rəqəmsallaşma sürətlə genişlənsə də, internetin keyfiyyəti və sürəti ilə bağlı istifadəçi narazılıqları hələ də aktualdır. Xüsusilə ev interneti və mobil şəbəkələrdə rast gəlinən texniki problemlər insanların gündəlik həyatına, iş fəaliyyətinə və rəqəmsal xidmətlərdən istifadəsinə birbaşa təsir göstərir.
Son illərdə internet sadəcə informasiya əldə etmək vasitəsi olmaqdan çıxaraq gündəlik həyatın əsas ehtiyaclarından birinə çevrilib. Uzaqdan işləmək, onlayn təhsil almaq, videozənglər keçirmək, internet üzərindən əyləncə xidmətlərindən istifadə etmək və böyük həcmli məlumatları yükləmək üçün artıq yalnız internetə qoşulmaq kifayət etmir. Sürətli, sabit və fasiləsiz bağlantı da vacibdir. Lakin istifadəçilər üçün bu tələblərin qarşılanması heç də həmişə mümkün olmur.
İnternetlə bağlı narazılıqların əsas səbəbləri sırasında elan edilən sürətlə faktiki göstəricilər arasındakı fərq, pik saatlarda bağlantının zəifləməsi və mobil şəbəkələrin bəzi ərazilərdə yetərli keyfiyyət təmin etməməsi dayanır.
İlk növbədə, internet sürəti ilə bağlantının sabitliyi arasındakı fərqə diqqət yetirmək lazımdır. Provayderlər tərəfindən təqdim edilən paketlərdə, məsələn, 100 Mbit/s sürət vəd oluna bilər. Lakin istifadəçinin faktiki olaraq əldə etdiyi nəticə bir sıra amillərdən asılıdır. İnfrastrukturun vəziyyəti, şəbəkənin yüklənməsi, istifadə olunan routerin imkanları və Wi-Fi siqnalının keyfiyyəti real sürətə təsir göstərir. Bununla yanaşı, onlayn oyunlar və videozənglər zamanı gecikmənin artması, bağlantının qeyri-sabit olması və görüntünün donması da ciddi narahatlıq yaradır. Belə hallarda yalnız yükləmə sürətinə deyil, gecikmə göstəricisinə və paket itkilərinə də diqqət yetirmək lazımdır.
Digər mühüm problem axşam saatlarında internet sürətinin aşağı düşməsidir. İnsanların evlərində eyni vaxtda video izləməsi, onlayn oyun oynaması, işləməsi və digər rəqəmsal xidmətlərdən istifadə etməsi şəbəkəyə düşən yükü artırır. Əgər provayderin infrastrukturu artan tələbatı qarşılamaq üçün kifayət qədər güclü deyilsə, pik saatlarda bağlantının keyfiyyəti pisləşə bilər. Köhnəlmiş avadanlıqlar, ötürücü şəbəkələrin məhdud imkanları və şəbəkə tutumunun düzgün planlaşdırılmaması bu vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər.
Mobil internetdə də oxşar problemlərlə qarşılaşmaq mümkündür. Şəbəkənin əhatə dairəsinin geniş olması hər ərazidə eyni keyfiyyətli siqnalın təmin edilməsi demək deyil. Binaların daxilində, sıx tikilmiş yaşayış massivlərində, relyef baxımından mürəkkəb ərazilərdə və bəzi ucqar yaşayış məntəqələrində mobil siqnal zəifləyə bilər. Şəbəkənin həddindən artıq yüklənməsi də bağlantının sürətinə və sabitliyinə mənfi təsir göstərir. Nəticədə internet səhifələrinin açılması ləngiyir, videozənglərdə fasilələr yaranır və mobil internetdən istifadə çətinləşir.
Bəs bu problemlərin kökündə hansı səbəblər dayanır? Əsas amillərdən biri internet infrastrukturunun vəziyyətidir. Bəzi ərazilərdə köhnə mis kabellərdən istifadə olunması, optik şəbəkənin məhdudluğu və avadanlıqların müasir tələblərə uyğun yenilənməməsi bağlantının keyfiyyətinə təsir göstərə bilər. İstifadəçilərin sayı və məlumat mübadiləsinin həcmi artdıqca mövcud infrastrukturun imkanları da daha çox sınağa çəkilir. Buna görə şəbəkənin genişləndirilməsi ilə yanaşı, onun tutumunun artırılması və texniki yenilənməsi də vacibdir.
Coğrafi və fiziki maneələr də nəzərə alınmalıdır. Azərbaycanın müxtəlif relyef xüsusiyyətlərinə malik olması, yaşayış məntəqələrinin yerləşməsi və binaların konstruksiyası mobil rabitə siqnalının yayılmasına təsir göstərə bilər. Xüsusilə qalın divarlar, yeraltı mərtəbələr və siqnalın zəif yayıldığı qapalı məkanlar mobil internetin keyfiyyətini aşağı sala bilər. Belə problemlərin həlli üçün baza stansiyalarının yerləşdirilməsi, əhatə dairəsinin planlaşdırılması və şəbəkənin real istifadəçi tələbatına uyğun qurulması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bununla belə, internetin keyfiyyətini yalnız infrastrukturla izah etmək düzgün olmazdı. İstifadəçilərin evlərindəki texniki avadanlıqlar da nəticəyə təsir edir. Köhnə routerlər, uyğun olmayan yerləşdirmə, Wi-Fi siqnalına mane olan divarlar və eyni şəbəkəyə qoşulan çoxsaylı cihazlar bağlantının zəifləməsinə səbəb ola bilər. Buna görə hər bir halda problemin provayderdən, yoxsa evdaxili şəbəkədən qaynaqlandığını müəyyənləşdirmək vacibdir.
İstifadəçilər bəzi sadə addımlarla internetin keyfiyyətini yaxşılaşdıra bilərlər. İlk növbədə, routerin imkanlarını yoxlamaq və ehtiyac olduqda daha müasir, məsələn, Wi-Fi 6 texnologiyasını dəstəkləyən cihazdan istifadə etmək olar. Bununla belə, yeni routerin alınması internet paketinin sürətini və provayderin şəbəkə imkanlarını avtomatik artırmır. Cihazın faydası onun mövcud internet bağlantısına, evin ölçüsünə və istifadəçi tələbatına uyğunluğundan asılıdır.
Mümkün olduqda masaüstü kompüterləri, oyun konsollarını və sabit bağlantı tələb edən digər cihazları Ethernet kabeli vasitəsilə routerə qoşmaq daha məqsədəuyğundur. Kabel bağlantısı Wi-Fi siqnalından qaynaqlanan müdaxilələri və dəyişkənliyi azaltmağa kömək edə bilər. Bundan əlavə, routerin evdə daha uyğun yerdə yerləşdirilməsi, proqram təminatının yenilənməsi və şəbəkəyə qoşulan cihazların yoxlanılması da faydalıdır.
İnternet sürətini müntəzəm ölçmək də problemin müəyyənləşdirilməsində mühüm addımdır. Testləri müxtəlif vaxtlarda, o cümlədən axşam saatlarında aparmaq, mümkün olduqda ölçməni Ethernet kabeli ilə birbaşa bağlantı üzərindən həyata keçirmək daha obyektiv nəticə verir. Əgər faktiki sürət uzun müddət ərzində müqavilədə göstərilən və ya provayderin elan etdiyi göstəricilərdən əhəmiyyətli dərəcədə aşağıdırsa, nəticələri qeydə alaraq provayderə rəsmi müraciət etmək lazımdır. Problem həll olunmadıqda isə müvafiq qaydada aidiyyəti tənzimləyici quruma şikayət etmək mümkündür.
Əsas məsuliyyət isə internet provayderlərinin və müvafiq dövlət qurumlarının üzərinə düşür. Rəqəmsallaşmanın genişləndiyi bir şəraitdə internetin keyfiyyəti yalnız texniki məsələ deyil, həm də iqtisadi inkişaf, təhsil, elektron xidmətlər və biznes mühiti baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Buna görə infrastrukturun yenilənməsi, şəbəkə tutumunun artırılması, mobil əhatə dairəsindəki boşluqların aradan qaldırılması və istifadəçilərə təqdim olunan xidmətin keyfiyyətinə nəzarətin gücləndirilməsi vacibdir.
Eyni zamanda provayderlər elan etdikləri sürət göstəriciləri və xidmət şərtləri barədə istehlakçılara aydın məlumat verməli, şikayətlərin araşdırılması prosesini şəffaf təşkil etməlidirlər. İstifadəçi aldığı xidmətin keyfiyyətini obyektiv qiymətləndirmək və problem yarandıqda effektiv həll yolu tapmaq imkanına malik olmalıdır.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanda rəqəmsal infrastrukturun inkişafı ilə yanaşı, internet xidmətlərinin keyfiyyətinin də davamlı şəkildə yaxşılaşdırılması vacibdir. Müasir iqtisadiyyat üçün təkcə geniş internet əhatəsi deyil, həm də sabit bağlantı, real sürət, münasib xidmət şərtləri və istehlakçı məmnuniyyəti əhəmiyyət daşıyır. Rəqəmsallaşmanın real faydası insanların gündəlik həyatında hiss olunduqda, internetə çıxış yalnız texniki imkan deyil, həm də səmərəli işin, keyfiyyətli təhsilin və rəqabətqabiliyyətli iqtisadiyyatın əsas dayaqlarından birinə çevrilir.

Fərid Musayev
Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Təşkilatları Assosiasiyası" İctimai Birliyinin eksperti,
Xəzər Universitetinin İT departament rəhbəri

Telegramda izləyin