İqtisadi strategiya və icra məsuliyyəti: əsas məsələ nəticədir

Azərbaycanın son iyirmi ildən artıq müddətdəki iqtisadi inkişafına nəzər saldıqda Prezident İlham Əliyevin müəyyən etdiyi strategiyanın miqyası aydın görünür. Regional inkişaf proqramları, sənayeləşmə, enerji və nəqliyyat infrastrukturu, qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsi, investisiyaların təşviqi və işğaldan azad edilmiş ərazilərin iqtisadi reinteqrasiyası uzunmüddətli dövlət siyasətinin əsas istiqamətləridir. Bu siyasətin arxasında siyasi iradə, maliyyə resursları və konkret hədəflər dayanır. Azərbaycanın iqtisadi potensialının genişlənməsində Prezidentin müəyyən etdiyi inkişaf kursunun mühüm rolu var.
Bu gün əsas müzakirə mövzusu dövlət başçısının hansı strategiyanı müəyyən etməsi deyil, həmin strategiyanın dövlət idarəetmə sistemində hansı sürət və keyfiyyətlə həyata keçirilməsidir. Prezident hədəf müəyyən edir, resursların səfərbər olunması ilə bağlı tapşırıqlar verir və qarşıya konkret vəzifələr qoyur. Sonrakı mərhələdə həmin tapşırıqların real nəticələrə çevrilməsi icraçı qurumların məsuliyyətinə düşür. Təəssüf ki, bəzi sahələrdə qarşıya qoyulan hədəflərlə əldə edilən nəticələr arasında ciddi fərq yaranır.
İqtisadi idarəetmədə ən təhlükəli tendensiyalardan biri real nəticələrin yerini hesabatların tutmasıdır. Sənədlər hazırlanır, təqdimatlar keçirilir, müşavirələr təşkil olunur, statistik göstəricilər sadalanır. Ancaq sahibkarın qarşılaşdığı problem həll edilmirsə, fermer istehsal etdiyi məhsuldan lazımi gəliri əldə edə bilmirsə, investisiya layihəsi bürokratik prosedurlarda ləngiyirsə və istehlakçı qiymət artımının təsirini gündəlik həyatında hiss edirsə, görülən inzibati işlərin iqtisadi səmərəsi barədə ciddi suallar yaranır. Çünki iqtisadi idarəetmənin keyfiyyəti keçirilən iclasların və hazırlanan hesabatların sayı ilə deyil, insanların və biznesin həyatında baş verən real dəyişikliklərlə ölçülməlidir.
Mayın 25-də Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə keçirilən kənd təsərrüfatı məsələlərinə həsr olunmuş müşavirə bu baxımdan diqqət çəkən nümunədir. Müşavirədə qarşıdakı dövr üçün əlavə 20 min hektar sahədə intensiv bağların salınması, istixanaların ərazisinin 500 hektar artırılması, ət, süd və quş əti ilə özünütəminetmə səviyyəsinin 100 faizə çatdırılması kimi konkret hədəflər açıqlanıb. 2026-2030-cu illəri əhatə etməsi nəzərdə tutulan proqramın həyata keçirilməsi üçün dövlət xətti ilə 2 milyard manatdan, özəl sektor tərəfindən isə 3 milyard manatdan çox investisiya tələb oluna biləcəyi bildirilib. Bu, adi inzibati tapşırıq deyil, kənd təsərrüfatının istehsal strukturuna, ərzaq təhlükəsizliyinə və idxaldan asılılığın azaldılmasına təsir göstərə biləcək genişmiqyaslı iqtisadi proqramdır. <Cite refs={["turn959091search0","turn959091search4"]}/>
Müşavirə zamanı Prezidentin Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin təqdimatına ünvanladığı suallar və nazir Məcnun Məmmədovun təqdim etdiyi məlumatlara münasibəti də diqqət çəkirdi. Burada əsas məsələ yalnız planların açıqlanması deyil, qarşıya qoyulan hədəflərin hansı mexanizmlərlə və hansı müddətdə reallaşdırılacağıdır. İntensiv bağların salınması, istixana sahələrinin genişləndirilməsi və yerli istehsalın artırılması özlüyündə son nəticə sayıla bilməz. Əsas göstəricilər məhsuldarlığın yüksəlməsi, istehsal xərclərinin azalması, bazara çıxarılan məhsulun həcminin artması, fermerlərin gəlirlərinin yaxşılaşması və istehlak bazarında yerli məhsulun rəqabət qabiliyyətinin güclənməsidir.
Prezident müxtəlif çıxışlarında dövlət qurumlarının tapşırıqların icrasında problemlərlə üzləşdiyini və bəzi göstərişlərin lazımi səviyyədə yerinə yetirilmədiyini dəfələrlə vurğulayıb. Bu məqam dövlət idarəçiliyində icra intizamının nə qədər vacib olduğunu göstərir. Əgər dövlət başçısı konkret hədəf müəyyən edir, onun reallaşdırılması üçün maliyyə vəsaiti nəzərdə tutulur və icra müddəti müəyyənləşdirilirsə, həmin tapşırığın nəticəsi də ölçülə bilən olmalıdır.
Mənim fikrimcə, Azərbaycanın iqtisadi inkişafında ən böyük ehtiyat mənbələrindən biri məhz idarəetmənin effektivliyidir. Prezidentin müəyyən etdiyi strategiya dövlət qurumlarının bütün pillələrində eyni məsuliyyət və ardıcıllıqla həyata keçirilsə, mövcud resurslardan daha səmərəli istifadə etmək və daha yüksək iqtisadi nəticələr əldə etmək mümkündür. Bunun üçün hər bir nazirlik, komitə və hökumət qurumu öz fəaliyyətini sənədlərin, müşavirələrin və hesabatların sayı ilə deyil, konkret iqtisadi nəticələrlə ölçməlidir.
Gömrük siyasəti də bu baxımdan ayrıca müzakirə tələb edir. Dövlət Gömrük Komitəsinin açıqladığı məlumatlara görə, 2026-cı ilin ilk yeddi ayında gömrük ödənişləri üzrə büdcəyə təxminən 3,75 milyard manat daxil olub. Bu, dövlət gəlirləri baxımından əhəmiyyətli göstəricidir. Lakin gömrük sisteminin fəaliyyətini yalnız büdcə daxilolmaları ilə qiymətləndirmək kifayət etmir. <Cite refs={["turn959091search9"]/>
Gömrük siyasətinin istehlak qiymətlərinə, sahibkarların xərclərinə, idxal olunan məhsulların maya dəyərinə və yerli istehsalın rəqabət qabiliyyətinə təsiri də nəzərə alınmalıdır. Dövlət büdcəsinin gəlirlərini artırmaq vacibdir, amma bu prosesin iqtisadiyyatın digər iştirakçıları üçün yaratdığı əlavə xərclər də qiymətləndirilməlidir. Gömrük siyasətinin effektivliyi yalnız xəzinəyə daxil olan vəsaitlə deyil, eyni zamanda sahibkarlıq mühitinə, daxili bazara və istehlakçıların alıcılıq qabiliyyətinə təsiri ilə ölçülməlidir. Büdcə gəlirləri, qiymət sabitliyi, biznesin rəqabət qabiliyyəti və istehlakçıların maraqları arasında sağlam balansın qorunması iqtisadi idarəetmənin əsas vəzifələrindən biridir.
Nazirlər Kabinetinin fəaliyyətinə də eyni nəticə meyarı tətbiq edilməlidir. Hökumətin işinin səmərəliliyini keçirilən iclasların, qəbul edilən qərarların və razılaşdırılan sənədlərin sayı müəyyən etməməlidir. Əsas göstərici həmin qərarların iqtisadiyyatda yaratdığı real nəticələr olmalıdır. Dövlət idarəçiliyinin vəzifəsi kargüzarlıq prosesini davam etdirmək deyil, qarşıya qoyulmuş iqtisadi hədəflərin həyata keçirilməsini təmin etməkdir.
Əgər eyni problem müxtəlif illərdə yenidən gündəmə gətirilirsə, eyni sahə üzrə yeni proqramların qəbuluna ehtiyac yaranırsa və əvvəlki tapşırıqların icrası təkrar müzakirə mövzusuna çevrilirsə, bu zaman icra mexanizminin səmərəliliyi ciddi təhlil olunmalıdır. Proqramların yenilənməsi özlüyündə mənfi hal deyil. İqtisadi şərait dəyişdikcə yeni qərarlara ehtiyac yarana bilər. Ancaq əvvəlki tapşırıqların niyə tam yerinə yetirilmədiyi, hansı maneələrin yarandığı və yeni proqramın bu problemləri necə aradan qaldıracağı aydın şəkildə izah edilməlidir.
Dövlət idarəçiliyində məsuliyyət konkret olmalıdır: hansı tapşırıq verilib, onu hansı qurum icra etməlidir, bunun üçün nə qədər vəsait ayrılıb, iş hansı müddətdə tamamlanmalıdır və nəticə hansı göstəricilərlə qiymətləndiriləcək? Bu suallara aydın cavablar olmadıqda, ən yaxşı strategiya belə kağız üzərində qalan niyyətlər toplusuna çevrilə bilər.
Azərbaycanın böyük iqtisadi potensialı var. Ölkənin maliyyə imkanları, enerji resursları, əlverişli coğrafi mövqeyi, nəqliyyat imkanları və formalaşdırılmış infrastruktur bazası inkişaf üçün ciddi üstünlüklər yaradır. Prezidentin müəyyən etdiyi iqtisadi strategiya da bu imkanların səfərbər olunmasına yönəlib. İndi əsas məsələ həmin potensialın dövlət idarəçiliyinin bütün pillələrində eyni effektivliklə reallaşdırılmasıdır.
Prezidentin verdiyi tapşırıq icraçı qurumun gündəliyində sadəcə növbəti bəndə çevrilməməlidir. Hər tapşırığın arxasında konkret iqtisadi nəticə dayanmalıdır. Qarşıya qoyulan hədəf hesabatlarda qeyd olunmaqla kifayətlənməməli, istehsalda, ixracda, investisiyalarda, məşğulluqda, məhsuldarlıqda və vətəndaşların gündəlik iqtisadi həyatında özünü göstərməlidir. İqtisadi proqramın uğuru ayrılmış vəsaitin həcmi ilə yanaşı, həmin vəsaitin nə qədər səmərəli istifadə olunması və hansı nəticələr yaratması ilə müəyyən edilməlidir.
Azərbaycanın iqtisadi inkişafında növbəti mərhələyə keçid üçün yeni şüarlardan daha çox mövcud strategiyanın keyfiyyətli icrasına, idarəetmədə məsuliyyətin gücləndirilməsinə və nəticələrin obyektiv qiymətləndirilməsinə ehtiyac var. Dövlət qurumları qarşıya qoyulmuş hədəflərin icrası barədə yalnız hesabat verməklə kifayətlənməməli, əldə olunan nəticələrin iqtisadi səmərəsini də göstərməlidirlər.
Prezident istiqaməti və əsas hədəfləri müəyyən edir. Dövlət idarəçiliyinin vəzifəsi isə həmin istiqaməti real iqtisadi nəticələrə çevirməkdir. Bu prosesin uğuru təkcə qəbul edilən qərarlardan deyil, onların nə dərəcədə ardıcıl, operativ və məsuliyyətlə həyata keçirilməsindən asılıdır. Azərbaycanın iqtisadi potensialını daha yüksək inkişaf səviyyəsinə çatdırmaq üçün əsas imkanlardan biri məhz strategiya ilə onun icrası arasındakı məsafəni minimuma endirməkdir.

Asif İbrahimli-iqtisadçı

Telegramda izləyin