Dünyəvi təhsil və dini inanclar: hüquqi sərhəd haradan keçir?

Hər bir cəmiyyətdə dini inanc məsələsi həssas mövzulardan biridir. Bu həssaslıq uşaqlara, müəllimlərə və məktəb mühitinə aid olduqda məsələ daha da ciddiləşir. Çünki söhbət təkcə geyimdən, baş örtüyündən və ya şəxsi seçimdən getmir. Söhbət dövlətin dünyəvi xarakterindən, təhsilin mahiyyətindən, qanunların hamıya bərabər tətbiqindən və gələcək nəslin hansı dəyərlər əsasında yetişdirilməsindən gedir.
Azərbaycanda hicabla bağlı müzakirələrin genişlənməsi də bu sualları yenidən gündəmə gətirib. Bir tərəfdə dini inancı və ənənələri əsas gətirənlər, digər tərəfdə isə məktəbli formasının vahidliyini və dünyəvi təhsil prinsipini müdafiə edənlər dayanır. Mübahisələr dərinləşdikcə müəllimlər, valideynlər və şagirdlər də bu qarşıdurmanın iştirakçılarına çevrilirlər.
Belə bir məsələyə münasibətdə emosiyalardan daha çox hüquqi və dövlətçilik prinsipləri əsas götürülməlidir. Dövlətin mövqeyi nə kiminsə dini inancına düşmənçilik üzərində qurulmalı, nə də dini tələb və iddialar ümumi qanuni qaydalardan üstün tutulmalıdır. Dünyəvi dövlətin mahiyyəti dini sıxışdırmaq deyil. Əsas məqsəd dövlət idarəçiliyinin və ictimai institutların dini məcburiyyətlərdən asılı vəziyyətə düşməməsini təmin etməkdir.
Məktəb adi ictimai məkan deyil. Burada uşaqlara yalnız riyaziyyat, fizika, tarix və dil öyrədilmir. Onlar eyni zamanda qanuna hörmət, başqalarının hüquqlarına münasibət, birgəyaşayış qaydaları və vətəndaş məsuliyyəti qazanırlar. Məktəbin əsas vəzifəsi uşaqları hər hansı dini dünyagörüşün daşıyıcısına çevirmək deyil. Onun missiyası düşünməyi bacaran, savadlı, müstəqil qərar verən, hüquq və vəzifələrini anlayan vətəndaş yetişdirməkdir.
Bu baxımdan vahid məktəbli forması yalnız zahiri görünüş məsələsi deyil. O, şagirdlər arasında sosial fərqlərin qabardılmasının qarşısını almağa, ümumi intizamı qorumağa və uşaqların təhsil prosesində bərabər iştirakına xidmət edə bilər. Əlbəttə, vahid forma bütün şagirdlərin eyni düşünməsi demək deyil. Məktəbdə müxtəlif ailələrdən və fərqli dünyagörüşlərindən gələn uşaqlar təhsil alırlar. Onların şəxsi inancları və həyat tərzləri fərqli ola bilər. Lakin məktəbin ümumi qaydaları hər bir fərdi tələbə uyğun olaraq dəyişdirilə bilməz.
Əgər dövlət vahid məktəbli forması müəyyən edibsə, həmin qaydaların tətbiqi də şəxsi münasibətlərdən, valideynin nüfuzundan və ya ictimai təzyiqin gücündən asılı olmamalıdır. Eyni zamanda qaydaların məzmunu aydın olmalı və onların tətbiqi hüquqi əsaslara söykənməlidir.
Bu məsələdə müzakirələrdən əvvəl qüvvədə olan qanunvericiliyə nəzər salmaq vacibdir. 2026-cı il 7 iyul tarixli qanunla "Ümumi təhsil haqqında" Qanuna dəyişikliklər edilib. Həmin dəyişikliklə ümumi təhsil sisteminin prinsiplərinə millilik və dünyəvilik anlayışı əlavə olunub, dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilalanların və təhsilverənlərin geyimlə bağlı tələblərə riayət etməsi qanunvericilikdə təsbit edilib. Valideynlərin də övladlarının geyim forması ilə bağlı tələblərə əməl etməsini təmin etmək vəzifəsi müəyyənləşdirilib.
2026-cı il 21 sentyabr tarixli Nazirlər Kabineti qərarı ilə dövlət ümumi təhsil müəssisələrində şagirdlərin geyim formalarına dair qaydalara dəyişiklik edilib. Yeni müddəalara əsasən, müəyyən edilmiş geyim formasının vahidliyini pozan, eləcə də ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan digər geyim elementlərinə yol verilmir. Bundan başqa, Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 6 oktyabr tarixli qərarı ilə dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilverənlər üçün geyim tələbləri təsdiqlənib. Həmin tələblər müəllimlərin geyiminin ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmasını nəzərdə tutur.
Beləliklə, dövlət məktəblərində geyim məsələsi artıq yalnız ayrı-ayrı məktəblərin mülahizəsinə buraxılan mövzu deyil. Bu sahədə ümumi hüquqi çərçivə müəyyənləşdirilib. Bununla belə, ümumi geyim və dünyəvilik tələblərini konkret baş örtüyünə tətbiq edərkən normativ sənədlərin dəqiq mətninə və qüvvədə olan tətbiq mexanizminə əsaslanmaq vacibdir. Konkret hadisə ilə bağlı hüquqi nəticə çıxarmazdan əvvəl hansı geyim elementinin hansı norma ilə tənzimləndiyi və həmin normanın necə tətbiq edilməli olduğu aydınlaşdırılmalıdır.
Qanunun aliliyi yalnız vətəndaşın müəyyən edilmiş qaydalara əməl etməsini tələb etmir. O, eyni zamanda dövlət qurumlarından da qanunları dəqiq, əsaslandırılmış və ayrı-seçkiliyə yol vermədən tətbiq etməyi tələb edir.
Müəllim cəmiyyətdə xüsusi hörmətə malik peşə sahibidir. Onun işi yalnız dərs keçməklə bitmir. Müəllim davranışı, məsuliyyəti və intizamı ilə də şagirdlərə nümunə olur. Məhz buna görə müəllimlərin geyimi məsələsi şagirdlərin geyimindən ayrıca qiymətləndirilməlidir. Müəllim əmək funksiyasını yerinə yetirən pedaqoq, şagird isə təhsil hüququndan istifadə edən şəxsdir. Onların hüquqi statusu və məsuliyyətləri eyni deyil.
Müəllimin şəxsi dini inancının olması onun şəxsi hüquq və azadlıqları ilə bağlıdır. Bununla yanaşı, dövlət məktəbində peşə fəaliyyətini həyata keçirərkən müəyyən edilmiş qanuni tələblərə riayət etmək də onun vəzifəsidir. Burada söhbət müəllimin ləyaqətini alçaltmaqdan və ya onu dini inancından imtina etməyə məcbur etməkdən getmir. Məsələ dövlət məktəbində pedaqoji fəaliyyət üçün müəyyən edilmiş geyim standartlarına əməl olunmasıdır.
Bu tələblər bütün müəllimlərə eyni qaydada tətbiq edilməlidir. Heç kim dini mənsubiyyətinə, şəxsi münasibətlərinə və ya ictimai mövqeyinə görə qanuni qaydalardan kənar üstünlük əldə etməməlidir. Eyni zamanda heç kəs təhqirə, təzyiqə və ayrı-seçkiliyə məruz qalmamalıdır. Müəllimlə bağlı qərarlar sosial şəbəkələrdəki müzakirələrin və ictimai təzyiqin təsiri altında deyil, qanunvericiliyə, əmək münasibətlərinə və müəyyən edilmiş prosedurlara uyğun qəbul edilməlidir.
Müəllimlə şagirdi eyni hüquqi və sosial vəziyyətdə olan şəxslər kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Müəllim əmək funksiyasını yerinə yetirir, şagird isə təhsil almaq hüququndan istifadə edir. Buna görə şagirdlərlə bağlı hər hansı tədbirin mümkün nəticələri xüsusi diqqətlə qiymətləndirilməlidir. Yetkinlik yaşına çatmayan uşağın geyimi ilə bağlı mübahisə onun dərsdən qalmasına, təhqir olunmasına, sinif yoldaşlarından təcrid edilməsinə və ya təhsil hüququnun faktiki məhdudlaşdırılmasına gətirib çıxarmamalıdır.
Qayda pozuntusu ehtimalı varsa, məktəb məsələni müəyyən edilmiş prosedurlarla həll etməlidir. Valideynlə söhbət aparmaq, tələbin hüquqi əsasını izah etmək və məsələyə məktəbin Pedaqoji Şurasının səlahiyyətləri çərçivəsində baxmaq mümkündür. Ancaq uşağı ictimai mübahisənin hədəfinə çevirmək, onu sinif qarşısında alçaltmaq və ya dini inancına görə damğalamaq yolverilməzdir.
Digər tərəfdən, valideynin dini inancı dövlət məktəbində qüvvədə olan ümumi qaydaları birtərəfli qaydada dəyişmək hüququ vermir. Valideyn övladının tərbiyəsində mühüm rol oynayır, lakin şəxsi tələblər təhsil müəssisəsinin qanuni qaydalarını avtomatik olaraq əvəz edə bilməz. Dövlətin vəzifəsi burada ikitərəflidir: həm qanuni tələblərə əməl olunmasını təmin etmək, həm də uşağın hüquqlarını qorumaq. Qaydanın tətbiqi uşağın təhsildən kənarda qalmasına səbəb olmamalı, yaranan mübahisə isə onun gələcəyinə mənfi təsir göstərməməlidir.
Azərbaycanda dini ənənələr cəmiyyətin həyatında mühüm yer tutur. İnsanların dini inanclarına hörmətlə yanaşılması sağlam ictimai münasibətlərin qorunması baxımından əhəmiyyətlidir. Lakin dini inanca hörmətlə dövlət məktəbinin dünyəvi xarakteri arasında mütləq ziddiyyət yaratmaq düzgün deyil. Dünyəvilik dinə qarşı mübarizə demək deyil. Bu prinsip dövlətin hər hansı dini dünyagörüşünü bütün vətəndaşlar üçün məcburi norma kimi qəbul etməməsini və dövlət təhsilinin müəyyən dini qaydaların təbliği üzərində qurulmamasını nəzərdə tutur.
Eyni zamanda dünyəvilik vətəndaşın dini inancına görə alçaldılmasına və ya dini mənsubiyyətinin ona qarşı istifadə edilməsinə bəraət qazandırmır. Dövlətçilik baxımından əsas məsələ hüquqi tarazlığın qorunmasıdır. Dövlət qanunla müəyyən edilmiş ümumi tələbləri həyata keçirməli, vətəndaşlar isə həmin tələblərlə bağlı fikir və etirazlarını qanuni mexanizmlər vasitəsilə ifadə edə bilməlidirlər. Heç bir tərəf təzyiqi, təhdidi və qarşıdurmanı hüquqi prosedurların əvəzi hesab etməməlidir.
Əgər bu mübahisə "dindarlar və dünyəvilər" qarşıdurması kimi təqdim olunarsa, cəmiyyətin lazımsız şəkildə iki düşərgəyə bölünməsi riski yaranar. Halbuki məsələnin hüquqi çərçivədə həlli həm dini inanclara hörmətin, həm də dünyəvi təhsil prinsipinin qorunmasına xidmət edə bilər.
Dövlətin nüfuzu təkcə qanun qəbul etməklə möhkəmlənmir. Qanunun aydın olması, hamıya bərabər tətbiqi və qərarların əsaslandırılması da eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Məktəbdə geyim qaydaları müəyyən edilibsə, onların məzmunu valideynlərə, şagirdlərə və müəllimlərə aydın izah olunmalıdır. Məktəb rəhbərliyi eyni vəziyyətlərə fərqli yanaşmamalı, yaranan fikir ayrılıqları hüquqi və pedaqoji mexanizmlərlə həll edilməlidir.
Məsələ ictimailəşdikdə rəsmi qurumların aydın və əsaslandırılmış məlumat verməsi də vacibdir. Bu, şayiələrin və yanlış yozumların yayılmasının, eləcə də cəmiyyətdə əsassız gərginliyin artmasının qarşısını almağa kömək edə bilər. Dövlətin sərtliyi öz-özlüyündə dövlətçilik demək deyil. Dövlətçilik qanunun aliliyini, insan ləyaqətini, ictimai sabitliyi və vətəndaş məsuliyyətini birlikdə qorumaq bacarığıdır.
Məktəbdə hər kəs anlamalıdır ki, şəxsi inanc qanunları əvəz etmir, dövlətin qanunu isə insan ləyaqətini tapdalamaq üçün vasitəyə çevrilməməlidir.
Bu gün hicab ətrafında yaranan mübahisələrin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyini yalnız qaydaların sərtliyi müəyyən etməyəcək. Nəticə həm də dövlət qurumlarının hüquqi aydınlığından, məktəb rəhbərlərinin peşəkarlığından, müəllimlərin məsuliyyətindən və valideynlərin davranışından asılı olacaq.
Məktəbin qapısından içəri daxil olan uşaq hansı ailədə böyüməsindən asılı olmayaraq, ilk növbədə şagirddir. O, bilik almalı, sual verməli, müstəqil düşünməyi öyrənməli və gələcəkdə qərarlarını əsaslandıra bilən vətəndaşa çevrilməlidir. Bu məqsədə çatmaq üçün nə dini inancı olan insanları dövlətə qarşı tərəf kimi təqdim etmək, nə də qanuni tələbləri şəxsi inanc naminə görməzdən gəlmək olar. Hər iki yanaşma məktəbin əsas missiyasını kölgədə qoya bilər.
Azərbaycanın dövlət ümumi təhsil müəssisələrində dünyəvilik prinsipinin qorunması qanuni çərçivədə həyata keçirilməli, müəllim və şagirdlərin hüquqları diqqətlə nəzərə alınmalıdır. Qanunun tələbi aydın, tətbiqi ardıcıl, yanaşma isə insan ləyaqətinə hörmətə əsaslanmalıdır.
Çünki dövlətçilik yalnız sərhədləri qorumaq, dövlət rəmzlərinə hörmət etmək və qanun qəbul etməkdən ibarət deyil. Dövlətçilik həm də cəmiyyətin ən həssas məsələlərini elə həll etməkdir ki, qanunun nüfuzu artsın, uşaqların təhsil hüququ qorunsun və vətəndaşlar arasında etimad zəifləməsin.
Məktəbdə əsas məqsəd kimin daha dindar, kimin daha dünyəvi olduğunu müəyyənləşdirmək deyil. Əsas məqsəd qanuna hörmət edən, biliyə söykənən, fərqli düşüncələrə hörmətlə yanaşan və dövlətinin gələcəyini düşünən vətəndaş yetişdirməkdir.

Şəmsi Qoca

Telegramda izləyin