Azərbaycana qarşı dini-siyasi təzyiqlər və kiberhücumlar eyni təhlükəsizlik mənzərəsinin hissəsidir

Oktyabrın ortalarında Azərbaycana qarşı baş verən iki hadisə ölkənin informasiya və milli təhlükəsizliyi məsələlərini yenidən gündəmə gətirib. Bir tərəfdən, Türkiyədə Azərbaycanın diplomatik nümayəndəlikləri qarşısında keçirilən aksiyalarda xilafət çağırışları səsləndirilib, digər tərəfdən isə dövlət qurumlarının, media təşkilatlarının və Azərbaycanın xaricdəki diplomatik nümayəndəliklərinin informasiya resurslarına kiberhücumlar təşkil olunub.
Hadisələrin eyni dövrə təsadüf etməsi diqqət çəkir. Bununla belə, onları vahid mərkəzdən idarə olunan əməliyyatın tərkib hissələri kimi təqdim etmək üçün hələlik kifayət qədər açıq sübut yoxdur.
Xüsusi Rabitə və İnformasiya Təhlükəsizliyi Dövlət Xidmətinin məlumatına görə, oktyabrın 13-də saat 22:00 radələrindən etibarən Azərbaycanın dövlət informasiya infrastrukturuna qarşı hücumlar qeydə alınıb. 100-dən çox dövlət domeni hədəfə alınıb, bir sıra dövlət qurumlarının internet resurslarının fəaliyyətində fasilələr yaranıb. Görülən texniki tədbirlər nəticəsində hücumların təsiri məhdudlaşdırılıb və saytların fəaliyyəti bərpa edilib.
Oktyabrın 16-da Elektron Təhlükəsizlik Xidmətinin yaydığı məlumatda bildirilib ki, oktyabrın 13-15-də həyata keçirilən DDoS hücumlarına "313 Team" adlı haktivist qruplaşması görə məsuliyyəti üzərinə götürüb. Milli CERT-in texniki araşdırması zamanı hücumlarda "Litterbox", yaxud "Catbox" adı ilə tanınan kommersiya DDoS xidmətindən istifadə edildiyi müəyyənləşdirilib.
Hücumlar dövlət qurumları ilə yanaşı, media təşkilatlarının, Azərbaycanın xaricdəki diplomatik nümayəndəliklərinin və digər təşkilatların informasiya resurslarını da əhatə edib.
DDoS hücumlarının əsas məqsədi hədəf resursu çoxsaylı sorğularla yükləyərək onu adi istifadəçilər üçün əlçatmaz vəziyyətə salmaqdır. Belə hücumlar məlumatların oğurlanması ilə eyni məna daşımır. Onların əsas təsiri xidmətlərin fəaliyyətini pozmaq, informasiya əlçatanlığını məhdudlaşdırmaq və qurumların normal işinə mane olmaqdır.
Bu baxımdan, dövlət saytlarının eyni hücum kampaniyasında hədəfə alınması yalnız texniki problem deyil. Məsələ, eyni zamanda, ictimai xidmətlərin davamlılığı və ölkənin rəqəmsal təhlükəsizliyi ilə bağlıdır.
"313 Team" qruplaşmasının məsuliyyəti üzərinə götürməsi hücum kampaniyasının araşdırılması baxımından mühüm istiqamət yaradır. Lakin hər hansı qruplaşmanın belə bir bəyanatla çıxış etməsi hücumun arxasında hansı dövlətin, siyasi mərkəzin və ya başqa təşkilatın dayandığını avtomatik şəkildə sübut etmir.
Eyni zamanda, kiberhücumlarda istifadə olunan serverlərin və botların coğrafi yerləşməsi də sifarişçinin kimliyini müəyyənləşdirmək üçün kifayət deyil. Hücum trafiki müxtəlif ölkələrdə yerləşən sistemlər üzərindən yönləndirilə bilər. Buna görə də məsuliyyət məsələsi texniki izlər, rəqəmsal sübutlar və digər yoxlanılmış məlumatlar əsasında müəyyən edilməlidir.
Eyni günlərdə Azərbaycanın Türkiyədəki diplomatik nümayəndəlikləri qarşısında keçirilən aksiyalar da ayrıca siyasi məna daşıyıb. Aksiyalarda səsləndirilən "Bir dövlət, bir ümmət, bir həll: xilafət" şüarı dini hüquqların müdafiəsi çərçivəsindən kənara çıxaraq konkret siyasi idarəçilik ideyasını ön plana çəkib.
Dini etiqad azadlığının müdafiəsi legitim ictimai tələbdir. Lakin dini hüquqlarla bağlı narazılıqların xilafət çağırışları ilə birləşdirilməsi həmin aksiyaların siyasi məzmununun ayrıca araşdırılmasını zəruri edir.
Azərbaycan Baş Prokurorluğunun oktyabrın 16-da yaydığı məlumata görə, sosial şəbəkələrdə hakimiyyətin zorla ələ keçirilməsinə və konstitusiya quruluşunun zorla dəyişdirilməsinə çağırışlar, habelə dini zəmində zorakılığın, nifrətin və düşmənçiliyin təşviqi ilə bağlı cinayət işi başlanılıb.
Oktyabrın 19-da isə daha yeddi nəfərin cinayət işi üzrə təqsirləndirilən şəxs qismində cəlb edildiyi və beynəlxalq axtarışa verildiyi açıqlanıb. Rəsmi məlumatda həmin şəxslərin sosial şəbəkələrdə yaydıqları materialların məzmununun, müəllifliyinin və yayılma şəraitinin araşdırıldığı bildirilib.
Bu hüquqi proseslərə münasibətdə də faktlarla ehtimalları bir-birindən ayırmaq vacibdir. İrəli sürülən ittihamlar məhkəmə hökmü deyil və şəxslərin təqsiri qanunla müəyyən edilmiş qaydada sübuta yetirilməlidir. Eyni zamanda, zorla hakimiyyət dəyişikliyinə çağırışlarla dini hüquqların dinc şəkildə müdafiəsi eyniləşdirilməməlidir. Hüquqi qiymətləndirmə konkret ifadələrin məzmununa, kontekstinə və mövcud sübutlara əsaslanmalıdır.
Hadisələrin ümumi mənzərəsi Azərbaycanda təhlükəsizliyin bir neçə istiqamətdə gücləndirilməsinin vacibliyini göstərir. Dövlət informasiya sistemlərinin kiberhücumlara qarşı dayanıqlığı artırılmalı, kritik resurslar üçün ehtiyat infrastruktur və bərpa mexanizmləri mütəmadi sınaqdan keçirilməlidir. Diplomatik nümayəndəliklərin və media resurslarının müdafiəsi sahəsində əməkdaşlıq da genişləndirilməlidir.
Bununla yanaşı, sosial şəbəkələrdə zorakılığa və konstitusiya quruluşunun zorla dəyişdirilməsinə çağırışlar qanun çərçivəsində araşdırılmalı, ictimaiyyətə təqdim olunan məlumatlar dəqiq və yoxlanılmış olmalıdır.
Kiberhücumlarla dini-siyasi çağırışlar arasında birbaşa əlaqənin sübut olunmaması onların yaratdığı riskləri ayrı-ayrılıqda qiymətləndirməyə mane olmur. Bir fəaliyyət rəqəmsal infrastrukturun işini pozmağa, digəri isə siyasi və ictimai mühitə təsir göstərməyə yönələ bilər.
Bu hadisələrin eyni dövrdə baş verməsi dövlət qurumlarından koordinasiyalı təhlükəsizlik yanaşması tələb edir. Lakin onların vahid planın tərkib hissəsi olması barədə nəticəyə yalnız müvafiq araşdırmalar və sübutlar əsasında gəlmək mümkündür.
Azərbaycanın informasiya təhlükəsizliyi yalnız internet saytlarının işlək vəziyyətdə saxlanılması ilə məhdudlaşmır. Buraya dövlət qurumlarının rəqəmsal dayanıqlığı, cəmiyyətin manipulyativ məlumatlardan qorunması, dini azadlıqların təmin edilməsi və zorakı siyasi çağırışlara qanun çərçivəsində münasibət göstərilməsi də daxildir.
Baş verən hadisələrdən çıxarılan əsas nəticə budur: təhlükələr vaxtında müəyyən edilməli, hər bir fakt obyektiv araşdırılmalı, mümkün əlaqələr isə sübutlar olmadan qəti hökmə çevrilməməlidir.

Şəmsi Qoca

Telegramda izləyin