Kreditləşmə sürətlənir: Borc yükü hansı riskləri yaradır?

İstehlak kreditlərinin həcminin artmasının əsas səbəblərindən biri əhalinin gəlirləri ilə gündəlik xərcləri arasında yaranan fərqdir. İnsanlar mənzil, avtomobil, məişət texnikası, təhsil, səhiyyə və digər ehtiyaclarını qarşılamaq üçün böyük məbləğdə vəsaitə ehtiyac duyduqda, həmin pulu uzun müddət toplamaq əvəzinə kredit götürməyə üstünlük verirlər. Xüsusilə qiymətlərin yüksəlməsi vətəndaşların əvvəlki illərlə müqayisədə daha çox maliyyə vəsaitinə ehtiyac duymasına səbəb olur.

Digər tərəfdən, bankların və kredit təşkilatlarının istehlak kreditlərini daha fəal şəkildə təklif etməsi də bu artıma təsir göstərir. Mobil tətbiqlər vasitəsilə bir neçə dəqiqə ərzində kredit üçün müraciət etmək, gəlirlərin elektron qaydada qiymətləndirilməsi və bəzi hallarda təminatsız kreditlərin təqdim olunması borclanmanı daha əlçatan edib. Əvvəllər banka gedərək müxtəlif sənədləri toplamaq tələb olunurdusa, indi kredit almaq prosesi xeyli asanlaşıb və sürətlənib.

İstehlak kreditlərinin artmasına təsir edən digər amil insanların gələcək gəlirlərinə dair gözləntiləridir. Əməkhaqqının və digər gəlirlərin artacağına inanan vətəndaşlar böyük alış-verişləri təxirə salmaq əvəzinə, onları kredit hesabına həyata keçirə bilirlər. Banklar da sabit gəliri olan müştəriləri daha etibarlı borcalan hesab etdikləri üçün onlara kredit verməkdə maraqlı olurlar.

İnflyasiya da bu prosesdə mühüm rol oynayır. Məişət texnikası, avtomobil, mebel və digər məhsulların qiymətləri artdıqda, vətəndaşlar həmin məhsulları gələcəkdə daha baha qiymətə almaqdansa, kredit götürərək indidən əldə etməyə çalışa bilərlər. Belə vəziyyətdə kreditlərin sayının və ümumi həcminin artması yalnız istehlakın genişlənməsi ilə deyil, eyni məhsulu almaq üçün daha çox vəsait tələb olunması ilə də əlaqəli olur.

Nağdsız ödənişlərin və elektron bank xidmətlərinin genişlənməsi də kredit bazarının böyüməsinə şərait yaradır. Banklar müştərilərin gəlir və xərclərini daha ətraflı təhlil etdikcə fərdi kredit məhsullarını daha geniş auditoriyaya təklif edə bilirlər. Kredit kartları, taksit imkanları və alış-veriş zamanı birbaşa kreditləşmə mexanizmləri də istehlak kreditlərinin ümumi həcminin artmasına təsir göstərir.

Bununla belə, istehlak kreditlərinin artmasını iqtisadiyyat üçün avtomatik olaraq mənfi hal kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Əgər kreditlər sabit gəliri olan insanların planlaşdırılmış ehtiyaclarının maliyyələşdirilməsinə yönəlirsə və borcalanlar ödənişlərini vaxtında həyata keçirə bilirlərsə, bu, ticarətin və xidmət sektorunun fəallığını artıra bilər. Vətəndaş ehtiyac duyduğu məhsulu alır, sahibkarın satışları artır, bank faiz gəliri əldə edir və iqtisadi dövriyyə genişlənir.

Lakin kreditləşmənin sürətlə artması müəyyən risklər də yaradır. Əhalinin gəlirləri kredit ödənişlərinin artım tempinə uyğun yüksəlmədikdə borc yükü ağırlaşır. Nəticədə gecikmiş ödənişlərin və problemli kreditlərin sayı arta bilər. Xüsusilə bir şəxsin eyni vaxtda bir neçə bankdan və ya kredit təşkilatından borc götürməsi onun maliyyə vəziyyətini daha da çətinləşdirə bilər.

Bu baxımdan, istehlak kreditlərinin artımına yalnız əhalinin daha çox pul xərcləməsi kimi yanaşmaq düzgün deyil. Burada qiymətlərin dəyişməsi, gəlirlərin dinamikası, bankların kredit siyasəti, kreditə çıxış imkanlarının genişlənməsi, elektron bankçılığın inkişafı, istehlak davranışları və gələcək gəlirlərlə bağlı gözləntilər birlikdə rol oynayır.
Əsas məsələ istehlak kreditlərinin həcminin nə qədər artması deyil, bu artımın əhalinin gəlirləri və borcları qaytarmaq imkanları ilə nə dərəcədə uzlaşmasıdır. Kreditləşmə gəlirlərin artımını qabaqlayarsa, bu, həm ailələrin maliyyə sabitliyi, həm də bank sektorunun dayanıqlılığı baxımından risklər yarada bilər.

Telegramda izləyin