Müəllim nəticə istehsal edən mexanizm deyil

"Təhsildə hər yeni ideya ilk baxışda məntiqli və cəlbedici görünə bilər. Müəllimin əməyini nəticə ilə ölçmək, yaxşı nəticə göstərən müəllimi daha çox qiymətləndirmək, zəif nəticələrin səbəblərini araşdırmaq - bütün bunlar özlüyündə sağlam yanaşmalardır. Lakin söhbət müəllimin əməkhaqqının şagirdlərin göstəricilərinə birbaşa bağlanmasından gedəndə məsələ artıq başqa müstəviyə keçir. Çünki məktəbdə əldə olunan nəticə yalnız müəllimin əməyinin məhsulu deyil".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında təhsil eksperti Şəmsi Qoca bildirib.

O, qeyd edib ki, sinifdə müəllimlə yanaşı şagird, valideyn, məktəb mühiti, uşağın sosial vəziyyəti, fərdi qabiliyyəti və öyrənməyə münasibəti də nəticəyə təsir göstərir. Bütün bu amillərin sonunda ortaya çıxan qiyməti götürüb müəllimin əməkhaqqının əsas meyarına çevirmək isə təhsilin çox mürəkkəb mexanizmini bir rəqəmə sığışdırmaq deməkdir:

"Bir müəllimin qarşısında 20-30 şagird oturur və onların hər biri ayrı bir dünyadır. Biri dərsə həvəslə gəlir, digəri məcburən. Birinin evində valideyn hər gün onunla məşğul olur, digərinin kitab-dəftərinə baxan belə yoxdur. Biri əlavə hazırlığa gedir, digəri dərsdən sonra işləməyə məcburdur. Biri ailəsinin bütün imkanlarını təhsilə yönəldir, digəri sosial problemlərin içində böyüyür.

İndi bütün bu fərqləri kənara qoyub ilin sonunda əldə olunan nəticəyə baxmaq və müəllimin maaşını həmin rəqəmə uyğunlaşdırmaq nə dərəcədə ədalətlidir?

Əslində burada ən böyük risk zəif nəticə göstərən şagirdlərə münasibətdə ortaya çıxa bilər.

Əgər müəllimin qazancı şagirdlərinin nəticələrindən ciddi şəkildə asılı olacaqsa, zaman keçdikcə yüksək nəticə göstərən şagirdlərlə işləmək daha cəlbedici görünə bilər. Zəif nəticəli uşaqlar isə müəllim üçün "risk qrupu"na çevrilə bilərlər. Halbuki təhsilin ən mühüm vəzifələrindən biri məhz həmin uşaqları itirməmək, onları geridə qoymamaqdır.

Məktəb yalnız yüksək nəticə göstərən uşaqların uğurunu nümayiş etdirmək üçün fəaliyyət göstərmir. Məktəbin əsl gücü bəzən ən zəif şagirdin həyatında yaratdığı dəyişiklikdə görünür.

Məsələn, ilin əvvəlində 40 bal səviyyəsində olan bir uşağın ilin sonunda 70 bal toplaması ilə 90 baldan 95 bala yüksələn başqa bir şagirdin nəticəsi eyni meyarla qiymətləndirilə bilməz. Birinci halda müəllim bəlkə də uşağın təhsilə münasibətini tamamilə dəyişib, ona oxumağı öyrədib, özünəinam yaradıb. İkinci halda isə onsuz da yüksək hazırlıqlı olan şagird daha bir neçə bal qazanıb.

Deməli, nəticənin özü qədər, həmin nəticəyə hansı başlanğıc nöqtəsindən gəlinməsi də əhəmiyyətlidir.

Dünyada müəllim fəaliyyətinin nəticəyə görə stimullaşdırılması ilə bağlı müxtəlif modellər mövcuddur. Lakin beynəlxalq təcrübə də göstərir ki, məsələ "şagird neçə bal topladısa, müəllim də ona uyğun maaş alsın" qədər sadə deyil. OECD-nin araşdırmalarında performansa əsaslanan ödəniş sistemlərinin tətbiqi zamanı müəllim fəaliyyətinin obyektiv ölçülməsinin mürəkkəbliyi və tədrisin yalnız ölçülə bilən göstəricilərə yönəlməsi kimi risklər qeyd olunur.

Bu isə o demək deyil ki, müəllimin fəaliyyəti nəticəyə görə qiymətləndirilməməlidir. Əksinə, yaxşı işləyən müəllimin əməyinin fərqləndirilməsi vacibdir. Sadəcə, bu fərqləndirmənin meyarları daha geniş olmalıdır.

Müəllimin peşəkarlığı, sertifikasiya nəticələri, dərsin keyfiyyəti, metodik fəaliyyəti, məktəbin inkişafına verdiyi töhfə, zəif şagirdlərlə işi, xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqlara yanaşması və şagirdlərin il ərzində göstərdiyi inkişaf birlikdə nəzərə alına bilər.

Şagird nəticəsi də bu meyarların içində müəyyən yer tuta bilər. Amma müəllimin maaşının taleyini müəyyən edən əsas və həlledici göstəriciyə çevrilməməlidir. Çünki müəllim "nəticə istehsal edən mexanizm" deyil. Onun qarşısında yalnız test balı toplamalı olan uşaqlar dayanmır. Qarşısında gələcək vətəndaşlar dayanır.

Müəllim bəzən bir uşağa dərsdən daha vacib bir şey verir - özünəinam. Bəzən illərlə heç kimdən "sən bacararsan" sözünü eşitməyən uşağın əlindən tutur. Bəzən valideynin görə bilmədiyi problemi görür. Bəzən dərs proqramında olmayan bir məsələni həll edir. Bunların heç biri imtahan vərəqində bal kimi görünmür.

Amma təhsilin həqiqi nəticəsi çox vaxt məhz orada yaranır.

Digər tərəfdən, müəllimin maaşının şagird nəticələrinə ciddi şəkildə bağlanması müəllimlərin məktəb seçimlərinə də təsir göstərə bilər. Yüksək nəticəli şagirdlərin toplandığı məktəblər daha cəlbedici olacaq, sosial və akademik baxımdan daha çətin mühitdə işləyən müəllimlərin işi isə daha riskli görünəcək. Halbuki pedaqoqa ən çox ehtiyac olan yerlər məhz belə məktəblərdir.

Təhsildə ədalət yalnız yaxşı oxuyan uşaqlara yaxşı müəllim verməklə yaranmır. Zəif oxuyan uşağın da yaxşı müəllimə çıxışını təmin etmək lazımdır.

Bu baxımdan şagird göstəricilərinə görə əlavə mükafat mexanizmi müəyyən xüsusi təhsil modellərində tətbiq oluna bilər. Şagirdlərin seçim əsasında qəbul edildiyi, təhsil proqramının və məktəb mühitinin daha standartlaşdırıldığı xüsusi məktəblərdə nəticələrin müəllim fəaliyyətinə təsirini ölçmək nisbətən asan ola bilər.

Adi dövlət məktəbində isə mənzərə tamam başqadır. Burada müəllim qarşısına gələn bütün uşaqlarla işləyir. Kiminsə imkanlı, kiminsə imkansız olması onun seçimi deyil. Kiminsə repetitor yanına getməsi, digərinin getməməsi müəllimin müəyyən etdiyi məsələ deyil. Valideynin uşağın dərsinə nə qədər vaxt ayırması da müəllimin nəzarətində deyil.

Ona görə də müəllimin əməkhaqqını birbaşa şagirdin nəticəsinə bağlamaq düzgün istiqamət deyil. Daha sağlam yanaşma müəllimin əməyini kompleks şəkildə qiymətləndirmək, nəticəsini nəzərə almaq, amma maaşını şagirdin qiymətinə məhkum etməməkdir.

Müəllim yaxşı işləyirsə, bunun qarşılığını almalıdır. Peşəkarlığını artırırsa, bu, əməkhaqqında öz əksini tapmalıdır. Çətin məktəbdə, ağır sosial mühitdə, zəif şagirdlərlə böyük əmək sərf edirsə, həmin əməyin ayrıca qiymətləndirilməsi lazımdır. Şagirdlərində ciddi inkişaf yaradırsa, əlavə stimullaşdırma mexanizmləri tətbiq edilə bilər.

Amma bir uşağın 50 və ya 90 bal toplaması müəllimin maaşının taleyinə çevrilməməlidir. Çünki şagirdin qiyməti onun biliyinin göstəricisidir, müəllimin maaşı isə onun əməyinin qarşılığıdır. Bu iki anlayışı bir-birinə qarışdıranda təhsildə nəticə axtararkən ədaləti itirmək təhlükəsi yaranır.

Təhsilin məqsədi yalnız yüksək bal toplayan uşaqlar yetişdirmək deyil. Əsas məqsəd hər bir uşağın öz potensialına çatmasına imkan yaratmaqdır. Bunu təmin edən müəllim isə bəzən ən yüksək bal toplayan şagirdin müəllimindən də böyük iş görmüş olur.

Və həmin əməyin əsl qiymətini yalnız imtahan nəticələri ilə ölçmək mümkün deyil".

Telegramda izləyin