40 saat kağız üzərində, 70 saat reallıqda: Azərbaycanda əmək istismarı

Azərbaycanda qanunvericilikdə həftəlik 40 saatlıq iş rejimi nəzərdə tutulsa da, bu norma faktiki olaraq yalnız kağız üzərində qalır. Reallıqda milyonlarla insan gündə 10-12 saat, həftə ərzində isə 60-70 saata qədər çalışdırılır. Əlavə işlərə görə ödəniş edilmir, iş vaxtı uçotu formal xarakter daşıyır və işçilər hüquqlarını tələb etməkdən çəkinirlər. Nəticədə qanunla müəyyən edilmiş iş rejimi ilə real əmək bazarı arasında ciddi uçurum yaranır. Ötən il saatlıq əmək haqqı sisteminə keçidlə bağlı müzakirələr aparılsada anidən bu müzakirə dayandı və saatlıq əmək haqqı sisteminə keçid təxirə salındı. Bu mənzərə dünyadakı ümumi tendensiya ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir. Bu gün inkişaf etmiş və hətta inkişaf etməkdə olan ölkələrin böyük bir qismi iş-həyat balansını qorumaq məqsədilə 4 günlük iş rejiminə keçid edir.

AFP-nin məlumatına görə, dünyanın artıq 48 ölkəsində 4 günlük iş həftəsi ya tətbiq olunur, ya da pilot layihə kimi icra edilir. Azərbaycanda isə nəinki 4 günlük iş rejimi gündəmdə deyil, hətta mövcud 40 saatlıq iş həftəsi belə real həyatda işlək mexanizmə çevrilə bilmir. Problemin digər tərəfi sahibkarlığa dəstək adı altında illərdir yoxlamaların dayandırılmasıdır. Bu səbəbdən əmək müfəttişliyi müəssisələrdə real və sistemli nəzarət həyata keçirə bilmir və mexanizm əsasən işçinin şikayətinə bağlanıb. Lakin ölkədə əmək haqqının 400-500 manat arasında dəyişdiyi bir şəraitdə demək olar ki, heç kim işini itirmək qorxusu ilə şikayət etmir. Çünki işçi müraciət etdikdə, ən "yaxşı" halda işdən çıxarılır, ən pis halda isə Əmək Məcəlləsinin 70-ci maddəsinin "ç" bəndi ilə işdən azad edilir. Bu maddə ilə işdən çıxarılan işçi faktiki olaraq heç bir yerdə işə götürülə bilmir və əmək bazarından kənarlaşdırılır. Həmin maddəni üzərindən götürmək üçün isə işçi məhkəməyə müraciət etməli, vəkil tutmalıdır ki, bu da əlavə maddi yük, vaxt itkisi və ciddi psixoloji gərginlik deməkdir. Nəticədə qanunla qorunmalı olan işçi reallıqda seçim qarşısında qalır: ya susub istismara dözməlidir, ya da hüququnu tələb edib əmək bazarından tamamilə kənarda qalmalıdır.
Mövzu ilə bağlı REAL partiyasının sədri Natiq Cəfərli BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, saatlıq iş qrafikinin Azərbaycanda tətbiq edilməsi çox çətindir. Çünki bizdə dövlət sektorunda çalışan işçilərin sayı kifayət qədər çoxdur. Onların sayı 895 minə yaxındır. Onun sözlərinə görə, polis, nazirlik işçiləri, müəllimləri, həkimləri necə saatla çalışdırmaq olar? Ona görə burda biraz çətinlik var: "Biznesdə isə saatlıq iş qrafikinə keçmək çətindir. Çünki iş yerləri ilə bağlı problem olduğundan bununla bağlı hansısa bir addım atmaq çətinlik törədir. İşçilərin istismar hallarının qarşısını almağın iki çıxış yolu var. Birincisi, Həmkarlar Komitəsi güclənməlidir.

Dünyanın hər yerində bu işlə Həmkarlar Komitəsi məşğul olur. Bizdə isə Həmkarlar Komitəsi ölü doğulmuş bir orqan kimidir. Onların fəaliyyətini demək olar ki, görmürük. İkincisi isə insanlar özləri kollektiv şəkildə birləşməlidir. Çünki bir işçini işdən çıxarda bilərlər, amma 10-15 nəfər birləşib şikayət etsələr və öz sözlərinin arxasında dursalar, onların hamısını birdən-birə işdən çıxarmaq mümkün deyil təbiiki. Yəni burda vətəndaş aktivliyinə və Həmkarlar təşkilatlarının güclənməsinə ehtiyac yaranır".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin