Mental Dəyərlər Ümumiyyətlə Olmamalıdır - KÖŞƏ YAZISI

Bunu açıq deməyin vaxtıdır: mental dəyərlər cəmiyyət üçün zərərli anlayışdır və ümumiyyətlə olmamalıdır. Nə qorunmalıdır, nə də "düzəldilməlidir". Çünki problem onların tətbiqində yox, mövcudluğundadır.

Mental dəyər deyilən şey əslində dəyər deyil. O, düşüncənin yerinə qoyulmuş vərdişdir. İnsanların niyə belə etdiyini bilmədiyi, amma "həmişə belə olub" deyə davam etdirdiyi davranışlar toplusudur. Ağıl yoxdur, məntiq yoxdur, izah yoxdur. Sadəcə itaət var.

Bu anlayış fərdi düşüncəni ləğv edir. İnsan qərar vermir, uyğunlaşır. Seçmir, qorxur. "El nə deyər", "ayıb olar", "mentalitetimiz belədir" - bunlar arqument deyil, düşünməmək üçün bəhanədir. Cəmiyyət bu cür bəhanələrlə idarə olunanda inkişafdan danışmaq absurddur.

Mental dəyərlər hüququ əvəz edir. Qanun işləməli olan yerdə ayıb anlayışı ortaya çıxır. Ədalət lazım olan yerdə susqunluq tələb olunur. Haqsızlıq "normal" sayılır, çünki adətə uyğundur. Bu artıq dəyər yox, sistematik geriləmədir.

Ən təhlükəlisi odur ki, mental dəyərlər səhvləri qoruyur. Yanlış edən üzr istəmir, çünki "mentalitet" arxasındadır. Doğru danışan isə problem yaradan kimi görülür. Belə mühitdə nə məsuliyyət formalaşır, nə də dəyişiklik.

Mental dəyərlər əxlaq deyil. Əxlaq universaldır - yalan hər yerdə yalandır, ədalətsizlik hər yerdə ədalətsizlikdir. Mental dəyərlər isə dəyişkəndir, yəni nisbi. Nisbi olan şey insan həyatına hökm etməməlidir. Çünki bu gün "normal" olan sabah faciəyə çevrilə bilər.

Bu anlayış xüsusilə qadını, gənci, fərqli düşünəni susdurmaq üçün işləkdir. Azadlıq məhdudlaşdırılır, potensial boğulur, sonra da cəmiyyətin niyə yerində saydığına təəccüblənirik. Halbuki cavab ortadadır.

İnkişaf etmiş cəmiyyətlər mental dəyərlərlə yaşamır. Onlar qaydalarla, hüquqla, məsuliyyətlə yaşayır. Heç kim həyatını "ayıb olar" prinsipi ilə qurmur. İnsan nə etdiyini bilir və nəticəsinə cavabdehdir. Bu qədər sadədir.

Ona görə də məsələ mental dəyərləri qorumaq deyil.
Məsələ onları "müasirləşdirmək" də deyil.

Mental dəyərlər ümumiyyətlə olmamalıdır.

Çünki cəmiyyət ya ağıl üzərində qurulur,
ya da qorxu üzərində.

Üçüncü yol yoxdur.

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin