Tələbələr dərsə buraxılmamalıdır: Təhsil haqqı və hüquq prinsipləri

"Təhsil haqqını ödəyə bilməyən tələbələrin dərslərə və imtahanlara buraxılmaması ölkənin ali təhsil sistemində həm hüquqi, həm sosial, həm də keyfiyyət baxımından ciddi ziddiyyət yaradır və bu praktika universitetlərin idarəetmə modelindəki struktur problemlərin nəticəsi kimi ortaya çıxır. Statistik məlumatlar göstərir ki, hazırda ölkə üzrə tələbələrin təxminən 63 faizi ödənişli əsaslarla təhsil alır və onların azı 18–22 faizi təhsil haqqını vaxtında ödəməkdə çətinlik çəkir. Sosial-iqtisadi şəraitin ağırlaşdığı və tələbələrin əmək bazarına erkən daxil olduğu bir mərhələdə bu siyasət təhsil hüququnun reallaşmasını çətinləşdirir və ali təhsilin mahiyyətini zəiflədir".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında təhsil eksperti Kamran Əsədov bildirib.

O, qeyd edib ki, "Təhsil haqqında" Qanunun 14-cü maddəsi dövlətin hər bir vətəndaşa təhsil alma hüququnu təmin etdiyini, 5-ci maddəsi isə təhsilin sosial yönümlü sahə olduğunu açıq şəkildə göstərir. Qanun tələbənin təhsil almasını yalnız qanunda göstərilən əsaslarla məhdudlaşdırmağı mümkün sayır və ödənişin gecikməsi bu əsaslar arasında göstərilmir. Ali təhsil müəssisələri tələbə ilə bağladıqları müqavilələri əsas gətirsələr də, hüquqi norma müqavilə öhdəliyinin pozulmasının təhsil hüququndan məhrumetmə kimi sərt nəticə doğura bilməyəcəyini göstərir. Bu, hüququn proportsionallıq prinsipinə ziddir və "İnzibati icraat haqqında" Qanunun 6-cı maddəsində təsbit olunan ölçülülük prinsipini pozur. Təhsil alma hüququnun maliyyə öhdəliyindən asılı hala gətirilməsi bu çərçivədə qanuni əsasdan daha çox idarəetmə vərdişi kimi görünür:

"Dünya təcrübəsi ilə müqayisə bunu daha aydın edir. Avropa universitetlərində tələbələrin ödənişi gecikməsi zamanı dərsə giriş qadağası tətbiq edilmir; əksinə, tələbəyə ödəmə ertələməsi, hissəli ödəniş, təqaüd genişləndirilməsi və dövlət kredit mexanizmləri kimi sosial müdafiə alətləri təqdim olunur. Məsələn, Almaniyada və Hollandiyada tələbələrin təhsil borcu üçün 12 aya qədər güzəşt müddəti tətbiq edilir, Kanada universitetlərində isə borc olan tələbə dərsə davam edir, lakin diplomu yalnız borcu ödənildikdən sonra verilir. Bu modellərin hamısında əsas prinsip "təhsil hüququ toxunulmazdır, maliyyə öhdəliyinin icrası isə paralel mexanizmlərlə həll olunur" prinsipi əsasında qurulub. Azərbaycan universitetlərinin tətbiq etdiyi praktika bu beynəlxalq standartlarla fundamental ziddiyyət təşkil edir.

Universitetləri ciddi tənqid etmək üçün kifayət qədər əsas var. Tədris prosesinə qadağa qoyulması onların sosial məsuliyyətinin zəif olduğunu, tələbə mərkəzli modeldən uzaq olduğunu və maliyyə idarəetməsinin düzgün qurulmadığını göstərir. Ali təhsil müəssisələrinin əksəriyyəti tələbənin maliyyə çətinliyini təhsilin keyfiyyətinə deyil, büdcə kəsirinə yanaşır və məsələni qaçınma üsulu ilə həll etməyə çalışır. Bu isə ali təhsilin mahiyyətinə, sosioloji funksiyasına və sosial ədalət prinsipinə ziddir. Universitetlər tələbənin ödəniş gecikməsini dərsdən kənarlaşdırma mexanizminə çevirməklə həm tələbənin gələcəyini riskə atır, həm də öz reputasiyalarını zəiflədir. Təcrübə göstərir ki, mövcud praktika tələbələrin ali təhsilə marağını azaldır, universitetə olan inamı zəiflədir və sosial bərabərsizliyi dərinləşdirir.

Müsbət tərəf ondan ibarətdir ki, son illərdə Elm və Təhsil Nazirliyinin ali təhsildə hesabatlılığı artırması, universitetlərin idarəetmə modelini yeniləməsi və sosial yönümlü təhsil siyasətini gücləndirməsi nəticəsində bu praktikanın hüquqi çərçivəsi daha ciddi müzakirə mövzusuna çevrilib. Nazirlik son illər tələbə kreditləri sistemini genişləndirib, sosial kateqoriyadan olan tələbələr üçün tam subsidiya modeli tətbiq edib və təhsil alma hüququnu qorumaq üçün yeni mexanizmlər hazırlayıb. Bu islahatlar göstərir ki, təhsil sistemində tələbə yönümlü siyasət tədricən güclənir və mövcud qeyri-mütərəqqi praktikanın aradan qaldırılması üçün zəmin yaranır.

Dəyişəcək əsas məsələ odur ki, ali təhsil sisteminin maliyyə modeli yeniləndikcə, sosial yönümlü alətlər genişləndikcə və universitetlərin hesabatlılığı artdıqca təhsil hüququnun məhdudlaşdırılmasına yönəlik tətbiqlər aradan qalxacaq. Dəyişməli olan isə universitetlərin tələbələrə qarşı yanaşmasıdır: təhsil alanı maliyyə subyekti deyil, bilik subyekti kimi görmək lazımdır. Universitetlər borcun ödənilməsini dərs və imtahan kimi akademik proseslə bağlamaqdan imtina etməlidirlər. Bunun əvəzinə beynəlxalq səviyyədə mövcud olan: flexible ödəniş qrafikləri, borc restrukturizasiyası, kreditləşmə, təqaüd mexanizmləri, qəbz üzrə gecikmə cəriməsi kimi alternativlər tətbiq olunmalıdır.

Hesab edirəm ki, ödənişli təhsil modelinə malik ölkələrdə belə tələbənin dərsə buraxılmaması köhnəlmiş yanaşmadır və müasir ali təhsil prinsipləri ilə ziddiyyət təşkil edir. Azərbaycan ali təhsil sisteminin də keyfiyyət mərhələsinə keçidi bu praktikanın aradan qaldırılmasını tələb edir. Elm və Təhsil Nazirliyinin bu istiqamətdə həyata keçirdiyi islahat xətti bu məqsədə uyğundur və universitetlərin də bu xətti dəstəkləməsi zəruridir. Təhsil alma hüququ sosial dövlətin fundamental öhdəliyidir və bu öhdəlik tələbənin büdcə çətinliyi ilə məhdudlaşdırıla bilməz".

Telegramda izləyin